“Çok Kültürlülük Ölmesin!”

 

 

 

“Çok Kültürlülük Ölmesin!”

 

 

(Ön açıklama: Bugünkü misafirim Kutarba Pınar Korkmaz. Kutarba Pınar Korkmaz, ülkemizin aydınlarından. Kültürünü yaşatmak için canla başla çalışıyor kendisi. Yayınlanmış kitapları var: “Bence Kafkasya”,  “Gumista” (Bu kitabı Türkçe ve İngilizce olarak yayınlanmış), “Elbruz”, “Pınar”, Lata. Pınar Ersoy Korkmaz ile hayatı ve çalışmaları üzerine konuştuk. Ali İhsan Aksamaz, 26. IX. 2019)

+

Ali İhsan Aksamaz:  Pınar Hanım, biliyorum, siz Abhaz kökenlisiniz. Zamanın Rusya Çarı tarafından Abhazyadan sürülen Abhaz bir ailenin çocuğusunuz. Kaçıncı kuşaktansınız?

Kutarba Pınar Korkmaz: Öncelikle bu nazik röportaj teklifiniz için sonsuz teşekkürler. Sizin dimağınızda kalmak ne kadar güzel.1878 Osmanlı Rus savaşında babamın dedesi Abhazya’dan Osmanlı Devleti’ne zorunlu bir şekilde gelmiş.

Ali İhsan Aksamaz: O zamanki Abhazyadaki köyünüzün adı nedir? Siz nerede doğdunuz? Nerede, hangi okullarda okudunuz? Mesleğiniz nedir? Ne iş yapıyorsunuz? Nerede yaşıyorsunuz? Çocuklarınız var mı? Hangi dilleri biliyorsunuz?

Kutarba Pınar Korkmaz: Babamın dedesi Jago. Ancak oradaki köyümüzün adını şuan hatırlayamadım. Jago dedemiz bugün Düzce’ye bağlı Akçakoca’nın yine günümüzdeki adıyla Dilaver köyüne yerleşmiş. Babamın dedesi İdris dedemiz, benim dedem Seyfettin ve Babam köyümüzde dünyaya gelmişler. Daha sonra dedem Seyfettin Bolu’ya yerleşmiş. Ben Bolu’da dünyaya geldim.

Daha sonra ilk, orta lise ve üniversiteyi Ankara’da tamamladım. Ankara Gazi Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı mezunuyum. Ardından yine Ankara Başkent Üniversitesinde eğitim alanında yüksek lisansımı tamamladım. Şu an Ankara’da yaşıyorum ve bir kamu kurumunda görev yapmaktayım. Evliyim. Eşim de Türkçe öğretmeni. Bildiğim diller ise, ne yazık ki, kısmen Abhazca konuşma dilini anlayabiliyorum. Bu konu beni en etkileyen konular arasında. Çünkü dil bilmemenin büyük sorun teşkil ettiğini özellikle kitapları hazırlarken ve hazırladıktan sonra üst düzeyde yaşayanlardanım.

Ali İhsan Aksamaz: Lütfen, şimdi de kitaplarınızdan bahsedelim.  “Bence Kafkasya” adlı kitabınızdan bize bahsedin, lütfen!  Söylemeliyim; bu kitabınız bende mevcut ve okudum. Ne zaman ve hangi yayınevinden çıktı bu kitabınız? Bize hangi bilgileri veriyorsunuz bu kitabınızla? Bu kitabı niçin yazdınız? Kısaca bize bahsedin, lütfen!

Kutarba Pınar Korkmaz: “Bence Kafkasya”, 2018 Ocak ayında Ankara’daki Favori yayınlarından çıktı. Ben 2014 yılından itibaren uludağhaber.net adlı bir haber sitesinde köşe yazıları yazmaya başlamıştım. Alanım yine Kafkasya ile ilgiliydi. Ancak bunun yanısıra o günün olaylarından yola çıkarak evrensel konulara da değinmiştim. Bunun sebebi yazılarımı okuyan insanların az da olsa benim düşüncelerimden haberdar olmalarıydı... Yazarların bu tarz yayınlar yaptıklarını biliyoruz. Köşe yazılarının okunma sayısını merak etmeyen bir yazar yoktur sanırım. Yazılarımın okunma sayılarına baktığımda 5000’lerde olduğunu fark ettiğimdeki mutluluğumu sanırım tam olarak ifade edemem. İşte bu yazılarımın bir kısmını ve hiç yayınlanmamış düşünce yazılarımı toparlayıp “Bence Kafkasya” adlı kitabı hazırladım. Bu kitaptaki başka bir amacım da, evrensel yazılarla birlikte Kafkasya, aidiyet, kültürümüz ile ilgili konuların bir arada olmasıydı. Bunu da kısmen başardığımı düşünüyorum. Çünkü bu kitabı alan herkes kendinden bir şeyler bulabilecekti bu kitapta. Kitap şuan bende kalmadı. Sanıyorum kitap kitapçılarda ve yayınevinde de tükendi. Böyle olunca yazmaya devam etmeliyim diye düşündüm ve yazıyorum…

 

Kutarba Pınar Korkmaz’ın yayınlanmış kitapları: “Bence Kafkasya” (Favori Yayınları, 2018); “Gumısta (Apra Yayıncılık, 2020); “Pınar” (Apra Yayıncılık, 2020); “Lata” (Apra Yayıncılık, 2022); “Elbruz” (Apra Yayıncılık, 2022)

 

 

Ali İhsan Aksamaz: Diğer kitabınız “Gumista”. “Gumista” ne zaman ve hangi yayınevinden çıktı? Bu kitabınızla bize hangi bilgileri veriyorsunuz? Yine biliyorum ki, bu kitabınız İngilizce olarak da yayınlandı. Kitabınızı İngilizceye kim tercüme etti?

Kutarba Pınar Korkmaz: Evet, ikinci kitabım “Kafdağı’nın Işıkları Gumısta”. Bu kitabım 2019 Ocak ayında Apra Yayıncılıktan çıktı. Şu an ikinci baskısının yarısından fazlası tükenmiş durumda. Bu kitabım “Bence Kafkasya”dan çok farklı. Bir gün ilginç bir şey farkettim. Bizler Kafkasya’dan göçmüş insanlar olarak birbirimizi tanımıyorduk. Kimler hangi mücadeleleri vermişler; hangi meşakkatli yolları geçmişler; toplumumuz için neler yapmışlar bilmiyorduk. Bizim toplumda yapılanın anlatılması ayıp sayılır. Kimse yaptığı güzel işlerle övünmez. Hal böyle olunca birtakım olumsuzluklar görüyorsunuz. İşte bunların olmaması için insanlarımızı tanımamızın önemini anlatmalıydım. Sosyal medyayı oldukça etkin kullanırım. Özellikle Facebook’taki insanlarla artık akrabayız. Hemen hemen hepsi Kafkasyalı. Durum böyle olunca onlara danıştığım çok oluyor. Bu konuyu da ilk Facebook’tan yazdım. Destek çıkan çok oldu. Sadece bir gün içinde önümde 50- 60 kişilik bir liste vardı ve hepsinin telefon numarası da mevcuttu. Listeme eklediğim büyüklerimi tek tek aradım. İki kişi hariç, diğerlerinin bu projede yer almayı kabul etmeleri beni hem çok şaşırttı; hem de çok mutlu etti. İnsanlarımızı ölümsüzleştirecek olmak hem bana büyük bir mutluluk veriyordu; hem de omuzlarıma önemli bir yük bırakıyordu. Bu kadar talep olunca bu konuyu sistematiğe bağlamaya karar verdim. Önce yazarlarımızı, ardından şairlerimizi, el sanatçılarımızı, heykeltraşlarımızı hazırlamaya karar verdim. İşte “Kafdağı’nın Işıkları Gumısta” bu serinin ilk kitabı. Ne acıdır ki Türkiye’de bu kitap bir ilk. Çünkü günümüze kadar hiç kimse yazarlarımızı bu denli ayrıntılı olarak yazmamış. Halbûki Türkiye’de iki tane Çerkes Dili ve Edebiyatı bölümü bulunuyor.

Sonra hedefimi omuzlarımdaki yükten dolayı daha yukarılara taşımaya karar verdim. Eğer bu kitap Türkiye’de bir ilkse, diğer diasporalarda da yoktur diye düşündüm ve kitabın farklı bir dile de çevrilmesinin şart olduğunu düşündüm. Ancak büyük bir sorun vardı! Bu kitabı kim, hangi dile çevirecekti.

Rusça istemedim. Çünkü anavatanlarımızda Rusça yazan yazarlarımız vardı. Kendi dillerimizde de aynı şekilde. Ancak İngilizce kaynağımız çok azdı ve bu kitap İngilizceye çevrilmeliydi, ama nasıl?!

Önce Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesinden bir arkadaşım, kitabın bir bölümünü çevirmeye çalıştı. Ancak çok zorlandığını anlattı. Bu kitabı çeviren kişinin hem çok iyi İngilizce bilmesi, hem çok iyi Türkçe bilmesi, hem de kültürümüzü çok iyi bilmesi gerekiyordu. Böyle birini bulmak da çok zordu. Böyle donanımlı birini nasıl bulacaktım?!

Almanya’da, Köln’de yaşayan, orada çok güzel işlere imza atmış, kültür elçimiz Yusuf Mugba Ağabey ile görüştüm. Tesadüf onun kızı Almanya’da İngiliz dili ve edebiyatı bölümünde yüksek lisans yapıyormuş. Ona sormaya karar verdik. Sağ olsun kızımız kitabı çevirmeyi kabul etti ve çok kısa bir sürede kitabı İngilizceye çevirdi. Buradan kızımız Sümeyye Bilgen’e, Yusuf Bilgen’e ve eşine sonsuz teşekkürler. Gerçekten kültürümüz, sayelerinde farklı diasporalarla buluştu. İyi ki onlar var.

Ali İhsan Aksamaz: Yeni kitap projeniz var mı? Bize müjdeli haberleriniz var mı?

Kutarba Pınar Korkmaz: Evet. Yeni kitap projem elbette var. Bu seri kitaplara devam ediyorum. Yeni kitabımın yarısı tamamlanmış durumda. Yine yazarlarımıza yer verdiğim bu kitap da oldukça ilginç olacağa benziyor. Ben kendime bir hedef belirledim ve o hedef doğrultusunda yazmaya devam etmeyi planlıyorum. Her yıl bir kitap sloganıyla çıktım bu yola.

Ali İhsan Aksamaz: Bu söyleşi için size çok teşekkür ederim. Güzelce sorularımı cevapladınız. Siz de isterseniz, söyleşimizi sonlandıralım!  Ancak sizin söyleyecekleriniz varsa, buyurun söyleyin, lütfen! Her zaman yüzünüz gülsün, yüz yaşınıza kadar yaşayın, göğe çıkın!

 

Kutarba Pınar Korkmaz: Tekrar teşekkür ediyorum. Söyleyeceğim o kadar çok şey var ki aslında. Ancak kısaca belirteyim: Çok güzel bir coğrafyada yaşıyoruz ve çok sesli bir medeniyet beşiği bu topraklar. Renkliliklerinizi hiç kaybetmeden, sevgi, saygı, barış ve mutlulukla yaşamak hepimizin amacı olmalı diye düşünüyorum. Tüm okuyucularımıza saygılarımı sunuyorum.

 

[Önerilen okumalar: “Abhazya Parlamentosu’nun Açıklaması”, Apsadgıl Derneği’nin Abhazca ve Türkçe yayınlanan yayın organı “Abazamyüa”nın 2 (3) nolu sayısı/ Aktaran: “Kafkasya Yazıları”, sayı 6, Çiviyazıları Yayınevi, İstanbul, 1999; sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr; Ali İhsan Aksamaz, “Abhazya’da Yayınlanan Lazca Ders Kitapları”, Özgür Gündem Gazetesi, İstanbul, 09. VII. 2012/ circassiancenter.com.tr; Erol Kılıç Kutelia: “Her anadili kutsaldır!”, 06. III. 2021, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr; ozgurcerkes.com; İbrahim Bayrakoğlu- İrfan Ç. Aleksiva, “Büyük Tasviyede Lazlar”, Dil, Tarih, Kültür Dergisi Ogni, Sayı 7, Laz Kültür Derneği Yayını, İstanbul, 2017; İrfan Çağatay Aleksiva, “Abhazya’da Bolşevik Lazların Gerilla Birliği: Laz Timi”, jinepsgazetesi.com, 10. II. 2020; Nuri Bagaps, (Çeviren: Anri Çediya) “20. Yüzyılda ve 21. Yüzyılın Başında Abhazya’da Laz Nüfusu: Demografik Durum ve Yerleşim Coğrafyasının Özellikler/ The Laz Population in Abkhazia in the 20th Century and Beginning of the 21st Century: Demographic Situation and Features of the Geographic Settlement”, Kafkasya Calışmaları – Sosyal Bilimler Dergisi / Journal of Caucasian Studies Mayıs 2021 / May 2021, Yıl / Vol. 6, № 12/ dergipark.org.tr; Oktay Çkotua: “Megrellerin de dillerine, kültürlerine ve ulusal kimliklerine sahip çıkacaklarına inanıyorum!”,  08. IV. 2021, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr; Önder Acar, “Oçamçire’deki Laz Okulu’nda da öğrenim görmüş anneannem!”, gurcuhaber.com, 9. IV. 2020/ circassiancenter.com;Selçuk Sımsım: “Geleceği el birliğiyle inşa edeceğiz!”, 16. IV. 2021; circassiancenter.com.tr; Yılmaz Erdoğan, “Bizimkiler Sohum’a yerleşmişler!”, 22. XI. 2018, circassiancenter.com]

+

 

“Aya dido- k̆ult̆uronoba çkar va ğuras!”

 

(Goʒ̆otkvala: Andğnari musafiri çkimi ren Kutarba Pinar Korkmazi. Kutarba Pinar Korkmazi ren dobadona çkinişi gamantanerepeşen arteri. Edo k̆ult̆uruli minoba muşi oskedinu şeni şurdoguriten içalişeps emuk. Emus kuğun gamoçkvineri ketabepe: “Çkimi Zmonaten K̆afk̆asya”,  “Gumista” (Aya ketabi muşi gamiçkvineren Turkuli do İnglisurixeşa), “Elbruz”, “Pinar/ ʒ̆k̆artoli”, Lata. Kutarba Pinar Korkmazi k̆ala bğarğali do muşi biyografi do noçalişepeşen molapşinit çkin. Ali İhsan Aksamazi, 26. IX. 2019)

Ali İhsan Aksamazi:  Pinar Xanum, ma miçkin, tkvan Apxazuri diʒxiri kogiğunan. Emindroneri Rusyaşi İmp̆eriaşi didmapaşk̆elen emindroneri Apxazetişen uçvaten get̆k̆oçineri Apxazi ocağaşi bere ret. Nak̆otxani diʒxirişen Apxazi ret?

Kutarba Pinar Korkmazi: Aya int̆erviu şeni, ʒ̆oxle dido şukuri giʒ̆umert; dido naziği ret tkvan. Mati manebra mşinupt, aya dido mskva ren. (1878) vit̆o ovro oşi do sume neçi do vit̆o ovro ʒ̆anaşi Osmanli- Rusuli Harbi şk̆ule, baba çkimişi p̆ap̆u moxteren Apxazetişen Osmanlişi oxenʒaleşi dixaşa; mecburi moxteren.

Ali İhsan Aksamazi: Ekoni oput̆e tkvanis mu coxons Apxazetis. Tkvan so yeçkindit? Namu nʒ̆opulapes igurit? Mu mesleği giğunan? Mu dulya ikipt? So skidut? Çileri reti? Mu nenape giçkinan?

Kutarba Pinar Korkmazi: Baba çkimişi p̆ap̆us Jago coxons. Mara ekoni oput̆e çkinis mu coxons, eya va gomaşinu aʒ̆i.  P̆ap̆u çkini Jago dibargeren noğa Düzce- Ak̆çak̆ocaşi andğaneri oput̆e Dilaverişa. Baba çkimişi p̆ap̆u İdrisi, çkimi p̆ap̆u Seyfettini do baba çkimi yeçkinderen am oput̆es. Uk̆ule p̆ap̆u çkimi Seyfettini dibargeren noğa Boluşa. Edo ma yepçkindi noğa Bolus. Uk̆ule ma dovoçodini geç̆k̆apuroni, oşkenoni nʒ̆opulape, lise do universit̆etişi gamantana-gurapa nananoğa Ank̆aras. Uk̆ule Ankara Gazi Universit̆et̆işi Turkuli Nena do Nç̆arolabaşi Burmeşen dovimezuni. Uk̆ule mağali lisansişi p̆rogrami dovoçodini Ank̆araşi Başkenti Universit̆et̆is; mağali lisansişi branşi çkimi ren gamantana. Aʒ̆i nananoğa Ank̆aras pskidur. Edo oxenʒaleşi ar dayrasti viçalişep.  Kimoceri vore.  Kimoli çkimi ren Turkuli Nenaş mamgurapale. Gurimeç̆voni ren,  Apxazuri Nena ç̆it̆a-ç̆it̆a oxomaʒ̆onen ma; aya p̆at̆i maʒ̆onen. Nena va giçkit̆aşi, didi p̆roblemi gaqven.  Ketabepe p̆ç̆arupt̆işi do uk̆uleti didi p̆roblemepe maqu; aya xali k̆aixeşa komiçkin ma.

Ali İhsan Aksamazi: Aʒ̆iti ketabepe tkvanişen molapşinat, mu iqven! ʒ̆oxle “Çkimi Zmonaten K̆afk̆asya” coxoni ketabi tkvanişen molamişinat. Mundes do namu gamaçkvaleşen gamaxtu aya ketabi tkvani? Mu ambarepe momçapt aya ketabi tkvaniten? Muşeni ç̆arit aya ketabi? Ç̆it̆a- ç̆it̆a molamişinit, mu iqven!

Kutarba Pinar Korkmazi: “Çkimi Zmonaten K̆afk̆asya” coxoni ketabi çkimi kogamaxtu (2018) eçi oşi do vit̆o ovro ʒ̆anaşi ʒ̆anağanis. Gamaçkvale Favorişen kogamaxtu ketabi çkimi.  (2014) eçi oşi do vit̆o otxo ʒ̆anaşen doni mak̆alepe p̆ç̆arup ma.  Mak̆alepe çkimi gamiçkvinu uludağhaber.net coxoni ambaişi sait̆is; didopeten K̆afk̆asiyaşen molapşinapt̆i ma. Edoxolo kianaşi majura meselepeşenti molapşinapt̆i, moro mu! Miletik mak̆alepe çkimi ik̆itxas do iguras çkimi simada, ç̆it̆a- ç̆it̆a rt̆as nati, ma aya mint̆u do emuşeni.  Mç̆arupekti eşo ikipan, ayati komiçkinan çkin. Muk̆o k̆oçik mak̆alepe mutepeşi ik̆itxups yado k̆arta mç̆arus meraği aqven. (5. 000) xut vit̆oşi k̆oçik ik̆itxupt̆u çkimi mak̆alepe. Aya oxovoʒ̆onişi, ma dido vixeli; xeleba çkimi nenaten va matkven. Sait̆is gamiçkvineri mak̆alepe çkimişen namtinepe do ağani noç̆arepe çkimi kok̆opk̆orobi do eşoten “Çkimi Zmonaten K̆afk̆asya” coxoni ketabi dopxaziri ma. Kianaşi ambaepe k̆ala K̆afk̆asya do minoba do k̆ult̆uri çkinişi ambaepeti vognapi. Armʒika rt̆as nati, gecgineri doviqvi; eşo vizmon. K̆oçik ketabi çkimi ik̆itxaşi, ti- muşişenti ambaepe žirasunt̆u. Ketabişi mteli t̆iraji diçodu. Mati xes çkar ketabi va miğun. Maketabesti, gamaçkvalesti ketabi va duskidu. Dulya aşo iquşi, oç̆aru domaç̆irs mado domaʒ̆onu do udodginu p̆ç̆arup mak̆alepe.

Ali İhsan Aksamazi: Majura ketabi tkvani ren “Gumista”. “Gumista” mundes do namu gamaçkvaleşen gamaxtu? Mu ambaepe momçapt aya ketabi tkvaniten? Ma xolo komiçkin, aya ketabi tkvani İnglisurixeşati gamiçkvinu. İnglisuri nenaşa mik goktiru ketabi tkvani?

Kutarba Pinar Korkmazi: Ho, majurani ketabi çkimis coxons  “K̆afdağişi Tepe Gumista”. Aya ketabi çkimi gamiçkvinu (2019) eçi oşi do vit̆on çxoro ʒ̆anaşi ʒ̆anağanis Gamaçkvale Apraşk̆elen gamiçkvinu.  Ketabişi majurani t̆rajişi gverdişen dido gamiçinu aʒ̆i; ma eşo miçkin.  Aya ketabi çkimi ren goçkvaneri,  “Çkimi Zmonaten K̆afk̆asya”, maartani ketabi çkimi steri va ren. Ar ndğas, onç̆eloni mutu oxovoʒ̆oni ma. Çkin K̆afk̆asyaşen mohaciri gamaxtimeri k̆oçepes artikartişen ambai va miğunan,  artikartişen uambae voret. Miepek muç̆oşi ok̆vak̆ides, mu ç̆vinape žires, lamtinala çkinişi xelak̆aoba şeni muepe qves; çkin antepeşen ambai va miğut̆es. K̆oçepe çkinik noxvenepe mutepeşişen va molaşinapan; oncğore içkinen. Pelaperi do mskva noxvenepe muşiten çkar mitik va imʒkven lamtinalaşi doloxe. Aşo iqvaşi, namtini negat̆iuri ambaepeti yeçkindun; aşo va maqvan, ma aya minon. Emuşeniti ok̆oçinuşi becitobaşen molaşinu domaç̆irt̆u. Sosyaluri medya, tişen k̆udelişa mskvaşa vixmar ma. Didopetenti feysbuk̆işi k̆oçepe k̆ala mzaxali voret çkin; eşo matkven Mexole mteliti K̆afk̆asyuri renan. Eşo iqvaşi, didopeten entepesti p̆k̆itxup ma.  Aya dulya ʒ̆oxle faysbuk̆işen vognapi ma. Dido k̆oçik mxuci komomçu. Xvala ar ndğaşi doloxe, (50- 60) jure neçi do vit̆- sume neçi k̆oçişi ar list̆e xes maqu ma. Entepeşi t̆ilifonoşi nomerape maqu. List̆eşen k̆arta umçanes tito-tito t̆ilifoni govunʒ̆k̆i. Jur k̆oçi var mara, majurapek p̆rojes mxuci komomçes. Aya xaliten dido govişaşi do hemiti vixeli ma. Umçanepe çkinişi ambaepe miletis ognapuk dido moxelu ma. Aya rt̆u monk̆a anank̆eni çkimi şeni.  Am dulyas dido umçanek mxuci momçuşi,  mati aya dulya sist̆emat̆ik̆uro p̆aminon; eşo oç̆aru govonk̆vati ma. ʒ̆oxle mç̆arupe çkinişi, uk̆açxeti şairepe çkinişi, maxeşnoxvenepe çkinişi ambaepe oxaziru govonk̆vatu ma. “K̆afdağişi Tepe Gumista” coxoni ketabi çkimi ren am noçalişeşi maartani monoçane. Gurişmeç̆voni ren, aʒ̆işa amk̆ata ketabi va gamiçkvineret̆u Turkiyes. Aʒ̆işa mitik mç̆arupe çkinişen amk̆ata det̆ayoni ar ketabi va ç̆areren. Mtini ambari ren; Turkiyes kuğun jur Çerkesuli Nena do Mç̆aralobaşi burme universit̆et̆epes. Anank̆eni komiğun; eşo komiçkin ma. Emuşeniti amk̆ata ketabe oç̆aru govonk̆vati. Aya ketabi iptineri ren mara, majura diasp̆orapesti amk̆ata ketabi gamiçkvineri va ren ma ptkvi.  

Ketabi, majura nenapeşa tercume oxvenapu domaç̆irs; eşo vizmoni.   Mara didi p̆roblemi komiğut̆u. Namu nenaşa tercume oxvenapu domaç̆irt̆u?!  Rusuli nenaşa tercume oxvenapu va mint̆u, nanadixas amk̆ata Rusuli ketabepe kort̆u do emuşeni. Apxazuri nenaten ç̆areli amk̆ata ketabepeti kort̆u; ayati komiçkit̆u.  Mara İngilisuri nenaten ketabepe ç̆it̆a komiğut̆es. İnglisuri nenaşa tercume umosi k̆ai iqvasunt̆u; eşo vizmoni. Mara muç̆o?! Ank̆araşi Yildirim Beyazit̆işi Universit̆et̆işen ar manebra komiqonun. ʒ̆oxle ketabişi ar noʒ̆ile tercume oxvenu şeni gzalape dogoru emuk; mara dido meç̆irderen. Eşo miʒ̆u am manebra çkimik.  Hemi İnglisuri do Turkuli nena, hemiti k̆ult̆uri çkini mç̆ipaşaşi oçkinu dvaç̆irt̆u am ketabaşi tercumanis.  Amk̆ata k̆oçi solen mažirasunt̆u ma?! Amk̆ata xçetomoni çkinerk̆oçi solen mažirasunt̆u p̆ea!

Ar cumadi komiqonun; Almanyaşi noğa K̆olnis skidun, k̆ult̆uriş elçi ren. Dido pelaperi k̆ult̆uruli dulya ikips; Yusuf Mugba Cumadi k̆ala bğarğali ma. Didi sup̆rizi ren, k̆ulani muşi rt̆eren mağali lisansiş mamgure İngilisuri Nena do Mç̆aralobaşi Burmes Almanyas. Emus p̆k̆itxit. Allahik nuşvelas, am k̆ulani çkinik ketabişi tercumes memişvelu. Edo mk̆ule oraşi doloxe, ketabi çkimi İnglisuri nenaşa goktiru am k̆ulani çkinik. Opşa selami vuʒ̆umer k̆ulani çkini Sumeyye Bilgenis, Yusuf Bilgenis do çili muşis. Mtini giʒ̆vat, entepeşi landeten, ketabi çkimi ignapinu majura diasp̆orapesti. Mu k̆ai, entepe steri xalk̆i komiqonunan çkin.

Ali İhsan Aksamazi: Ağani ketabi oç̆aruşi p̆rojepe giğunani? Ağani pukironi ambaepe momçateni çkinda?

Kutarba Pinar Korkmazi: Ho! Moro mu, ağani ketabiş p̆rojeti komiğun. Amk̆ata ketabepe oç̆arus mevaqonup ma. Ağani ketabi çkimişi gverdi dop̆ç̆ari, dovoçodini. Am ağani ketabi çkimitenti, xolo mç̆arupe çkinişen ambaepe vognapap ma. Dido onç̆eloni ketabi yeçkindasen; eşo vizmon ma. Ar noğira komiğun do em noğiraten oç̆arus mevaqonup. Amk̆ata p̆lanepe vikip ma. K̆arta ʒ̆anas ar ketabi gamiçkvinas! Aya ren çkimi ağani slogani. Edo am sloganiten gzas gebdgiti.

Ali İhsan Aksamazi: Aya int̆erviu şeni dido şukuri giʒ̆umert ma. Tkvan mskvaşa nena gemiktirit. Tkvanti ginonan na, aʒ̆i voçodinat aya int̆erviu! Xoloti tkvan otkvaluşi çkva mutu çkva giğunan na, eti miʒ̆vit, mu iqven! P̆anda ixelit, oşi ʒ̆aneri iqvat, ʒaşa yextat!

 

Kutarba Pinar Korkmazi: Mati xolo şukuri giʒ̆umert. Mtini giʒ̆vat, otkvaluşi dido ambai komiğun ma. Mara mk̆ule nenaten giʒ̆vat; dido mskva ar coğrafyas pskidurt çkin. Edo aya dixa ren dido-k̆ult̆uroni ar medeniyetişi dixa. Aya dido- k̆ult̆uronoba çkini çkar va ğuras. Edo qoropa, hurmeti, misoba do xelebaten dopskidat; aya domaç̆irnan; eşo vizmon ma. Mteli mak̆itxalepes şukuri giʒ̆umert ma.

+

 

“აჲა დიდო- კულტურონობა ჩქარ ვა ღურას!”

 

(გოწოთქვალა: ანდღნარი მუსაჶირი ჩქიმი რენ ქუთარბა ფინარ ქორქმაზი. ქუთარბა ფინარ  ქორქმაზი რენ დობადონა ჩქინიში გამანთანერეფეშენ ართერი. ედო კულტურული მინობა მუში ოსქედინუ შენი შურდოგურითენ იჩალიშეფს ემუქ. ემუს ქუღუნ გამოჩქვინერი ქეთაბეფე: “ჩქიმი ზმონათენ კაჶკასჲა”,  “გუმისთა” (აჲა ქეთაბი მუში  გამიჩქვინერენ თურქული დო ინგლისურიხეშა), “ელბრუზი”, “წკართოლი/ Pinar”, "ლათა". ქუთარბა ფინარ  ქორქმაზი კალა ბღარღალი მა დო მუში ბიჲოგრაჶი დო ნოჩალიშეფეშენ მოლაფშინით ჩქინ. ალი იჰსან აქსამაზი, 26. IX. 2019)

 

ალი იჰსან აქსამაზი:  ფინარ ხანუმ, მა მიჩქინ, თქვან აფხაზური დიცხირი ქოგიღუნან. ემინდრონერი რუსჲაში იმპერიაში დიდმაფაშკელენ ემინდრონერი აფხაზეთიშენ უჩვათენ გეტკოჩინერი აფხაზი ოჯაღაში ბერე რეთ. ნაკოთხანი დიცხირიშენ აფხაზი რეთ?

ქუთარბა ფინარ  ქორქმაზი : აჲა ინტერვიუ შენი, წოხლე დიდო  შუქური გიწუმერთ; დიდო ნაზიღი რეთ თქვან. მათი მანებრა მშინუფთ, აჲა დიდო მსქვა რენ. (1878) ვიტო ოვროში დო სუმე ნეჩი დო ვიტო ოვრო წანაში ოსმანლი- რუსული ჰარბიშკულე, ბაბა ჩქიმიში პაპუ მოხთერენ აფხაზეთიშენ ოსმანლიში ოხენცალეში დიხაშა; მეჯბური მოხთერენ.

 

ალი იჰსან აქსამაზი: ექონი ოფუტე თქვანის მუ ჯოხონს აფხაზეთის. თქვან სო ჲეჩქინდით? ნამუ ნწოფულაფეს იგურით? მუ მესლეღი გიღუნან? მუ დულჲა იქიფთ? სო სქიდუთ? ჩილერი რეთი? მუ ნენაფე გიჩქინან?

ქუთარბა ფინარ  ქორქმაზი: ბაბა ჩქიმიში პაპუს ჟაგო ჯოხონს. მარა ექონი ოფუტე ჩქინის მუ ჯოხონს, ეჲა ვა  გომაშინუ აწი.  პაპუ ჩქინი ჟაგო დიბარგერენ ნოღა დუზჯე- აკჩაკოჯაში  ანდღანერი ოფუტე დილავერიშა. ბაბა ჩქიმიში პაპუ იდრისი, ჩქიმი პაპუ სეჲჶეთთინი დო ბაბა ჩქიმი ჲეჩქინდერენ ამ ოფუტეს. უკულე  პაპუ ჩქიმი სეჲჶეთთინი დიბარგერენ ნოღა ბოლუშა ედო მა ჲეფჩქინდი ნოღა ბოლუს. უკულე  მა დოვოჩოდინი გეჭკაფურონი, ოშქენონი ნწოფულაფე, ლისე დო უნივერსიტეთიში გამანთანა-გურაფა  ნანანოღა  ანკარას. უკულე ანქარა გაზი უნივერსიტეტიში თურქული ნენა დო ნჭაროლაბაში ბურმეშენ დოვიმეზუნი. უკულე მაღალი ლისანსიში პროგრამი დოვოჩოდინი ანკარაში ბაშქენთი უნივერსიტეტის; მაღალი ლისანსიში ბრანში ჩქიმი რენ გამანთანა. აწი ნანანოღა ანკარას ფსქიდურ. ედო ოხენცალეში არ დაჲრასთი ვიჩალიშეფ.  ქიმოჯერი ვორე.  ქიმოლი ჩქიმი რენ თურქული ნენაშ მამგურაფალე. გურიმეჭვონი  რენ,  აფხაზური ნენა ჭიტა-ჭიტა ოხომაწონენ მა; აჲა პატი მაწონენ. ნენა ვა გიჩქიტაში, დიდი პრობლემი გაყვენ.  ქეთაბეფე პჭარუფტიში დო უკულეთი  დიდი პრობლემეფე მაყუ; აჲა ხალი კაიხეშა ქომიჩქინ მა.

ალი იჰსან აქსამაზი: აწითი ქეთაბეფე თქვანიშენ მოლაფშინათ,  მუ იყვენ! “ჩქიმი ზმონათენ კაჶკასჲა” ჯოხონი ქეთაბი თქვანიშენ მოლამიშინით. მუნდეს დო ნამუ გამაჩქვალეშენ გამახთუ აჲა ქეთაბი თქვანი? მუ ამბაეფე მომჩაფთ აჲა ქეთაბი თქვანითენ? მუშენი ჭარით აჲა ქეთაბი? ჭიტა- ჭიტა მოლამიშინით, მუ იყვენ!

ქუთარბა ფინარ  ქორქმაზი: “ჩქიმი ზმონათენ კაჶკასჲა” ჯოხონი ქეთაბი  ჩქიმი ქოგამახთუ (2018) ეჩი ოში დო ვიტო ოვრო წანაში წანაღანის. გამაჩქვალე ჶავორიშენ ქოგამახთუ ქეთაბი ჩქიმი.  (2014) ეჩი ოში დო ვითტო ოთხო წანაშენ დონი მაკალეფე პჭარუფ მა.  მაკალეფე ჩქიმი გამიჩქვინუ ულუდაღჰაბერ.ნეთ  ჯოხონი ამბაიში საიტის; დიდოფეთენ კაჶკასიჲაშენ მოლაფშინაფტი მა. ედოხოლო ქიანაში მაჟურა მესელეფეშენთი  მოლაფშინაფტი, მორო მუ! მილეთიქ მაკალეფე ჩქიმი იკითხას დო იგურას ჩქიმი სიმადა, ჭიტა- ჭიტა რტას ნათი, მა აჲა მინტუ დო ემუშენი.  მჭარუფექთი ეშო იქიფან, აჲათი ქომიჩქინან ჩქინ. მუკო კოჩიქ მაკალეფე მუთეფეში იკითხუფს ჲადო კართა მჭარუს მერაღი აყვენ. (5. 000) ხუთ ვიტოში კოჩიქ იკითხუფტუ ჩქიმი მაკალეფე. აჲა ოხოვოწონიში, მა დიდო ვიხელი; ხელება ჩქიმი ნენათენ ვა მათქვენ. საიტის გამოჩქვინერი მაკალეფე ჩქიმიშენ ნამთინეფე დო აღანი ნოჭარეფე ჩქიმი ქოკოფკორობი  დო  ეშოთენ “ჩქიმი ზმონათენ კაჶკასჲა” ჯოხონი ქეთაბი  დოფხაზირი მა. ქიანაში ამბაეფე კალა კაჶკასჲა დო  მინობა დო კულტური ჩქინიში ამბაეფეთი ვოგნაფი. არმციქა რტას ნათი, გეჯგინერი დოვიყვი; ეშო ვიზმონ. კოჩიქ ქეთაბი ჩქიმი იკითხაში, თი-მუშიშენთი ამბაეფე ძირასუნტუ. ქეთაბიში მთელი ტირაჟი დიჩოდუ. მათი ხეს ჩქარ ქეთაბი ვა მიღუნ. მაქეთაბესთი, გამაჩქვალესთი ქეთაბი ვა დუსქიდუ. დულჲა აშო იყუში, ოჭარუ დომაჭირს მადო დომაწონუ  დო უდოდგინუ პჭარუფ მაკალეფე.

ალი იჰსან აქსამაზი: მაჟურა ქეთაბი თქვანი რენ “გუმისთა”. “გუმისთა” მუნდეს დო ნამუ გამაჩქვალეშენ გამახთუ? მუ ამბაეფე მომჩაფთ აჲა ქეთაბი თქვანითენ? მა ხოლო ქომიჩქინ, აჲა ქეთაბი თქვანი ინგლისურიხეშათი გამიჩქვინუ. ინგლისური ნენაშა მიქ გოქთირუ ქეთაბი თქვანი?

ქუთარბა ფინარ  ქორქმაზი: ჰო, მაჟურანი ქეთაბი ჩქიმის ჯოხონს  “კაჶდაღიში თეფე გუმისთა”. აჲა ქეთაბი ჩქიმი გამიჩქვინუ (2019) ეჩი ოში დო ვიტონჩხორო წანაში წანაღანის გამაჩქვალე აფრაშკელენ გამიჩქვინუ.  ქეთაბიში მაჟურანი ტრაჟიში გვერდიშენ დიდო გამიჩინუ აწი; მა ეშო მიჩქინ.  აჲა ქეთაბი ჩქიმი რენ გო გოჩქვანერი,  “ჩქიმი ზმონათენ კაჶკასჲა”, მაართანი ქეთაბი ჩქიმი სთერი ვა რენ. არ ნდღას, ონჭელონი მუთუ ოხოვოწონი მა. ჩქინ კაჶკასჲაშენ მოჰაჯირი გამახთიმერი კოჩეფეს  ართიქართიშენ ამბაი ვა მიღუნან,  ართიქართიშენ უამბაე ვორეთ. მიეფექ მუჭოში ოკვაკიდეს, მუ ჭვინაფე ძირეს ლამთინალა ჩქინიში ხელაკაობა შენი მუეფე ყვეს; ჩქინ ანთეფეშენ ამბაი ვა მიღუტეს. კოჩეფე ჩქინიქ ნოხვენეფე მუთეფეშიშენ ვა მოლაშინაფან; ონჯღორე იჩქინენ. ფელაფერი დო მსქვა ნოხვენეფე მუშითენ ჩქარ მითიქ ვა იმცქვენ ლამთინალაში დოლოხე. აშო იყვაში, ნამთინი ნეგატიური ამბაეფეთი ჲეჩქინდუნ; აშო ვა მაყვან, მა აჲა მინონ. ემუშენითი ოკოჩინუში ბეჯითობაშენ მოლაშინუ  დომაჭირტუ. სოსჲალური მედჲა, თიშენ კუდელიშა  მსქვაშა ვიხმარ მა.  დიდოფეთენთი  ჶეჲსბუკიში კოჩეფე კალა მზახალი ვორეთ ჩქინ; ეშო მათქვენ მეხოლე მთელითი კაჶკასური რენან. ეშო იყვაში, დიდოფეთენ ენთეფესთი პკითხუფ მა.  აჲა დულჲა წოხლე  ჶეჲსბუკიშენ ვოგნაფი მა. დიდო კოჩიქ მხუჯი ქომომჩუ. ხვალა არ ნდღაში დოლოხე, (50- 60) ჟურე ნეჩი დო ვიტ- სუმე ნეჩი  კოჩიში  არ ლისტე ხეს მაყუ მა. ენთეფეში ტილიჶონოში ნომერაფე მაყუ. ლისტეშენ კართა უმჩანეს თითო-თითო ტილიჶონი გოვუნწკი. ჟურ კოჩი ვარ მარა, მაჟურაფექ პროჟეს მხუჯი ქომომჩეს. აჲა ხალითენ დიდო გოვიშაში დო ჰემითი ვიხელი მა. უმჩანეფე ჩქინიში ამბაეფე მილეთის ოგნაფუქ დიდო მოხელუ მა. აჲა რტუ მონკა ანანკენი ჩქიმი შენი.  აჲა დულჲას დიდო უმჩანექ მხუჯი ქომომჩუში,  მათი აჲა დულჲა სისტემატიკურიხეშა პამინონ; ეშო ოჭარუ გოვონკვათი მა. წოხლე მჭარუფე ჩქინიში, უკაჩხეთი შაირეფე ჩქინიში, მახეშნოხვენეფე ჩქინიში ამბაეფე ოხაზირუ გოვონკვათუ მა. “კაჶდაღიში თეფე გუმისთა” ჯოხონი ქეთაბი ჩქიმი რენ აჲა ნოჩალიშეში მაართანი მონოჩანე. გურიშმეჭვონი რენ, აწიშა ამკათა ქეთაბი ვა გამიჩქვინერეტუ თურქიჲეს. აწიშა მითიქ მჭარუფე ჩქინიშენ ამკათა დეტაჲონი არ ქეთაბი ვა ჭარერენ. მთინი ამბაი რენ; თურქიჲეს ქუღუნ ჟურ ჩერქესული ნენა დო მჭარალობაში ბურმე უნივერსიტეტეფეს. ანანკენი ქომიღუნ; ეშო ქომიჩქინ მა. ემუშენითი ამკათა ქეთაბე ოჭარუ გოვონკვათი. აჲა ქეთაბი იფთინერი რენ მარა, მაჟურა დიასპორაფესთი ამკათა ქეთაბი გამოჩქვინერი ვა რენ მა ფთქვი.  

ქეთაბი, მაჟურა ნენაფეშა თერჯუმე ოხვენაფუ დომაჭირს; ეშო ვიზმონი.   მარა დიდი პრობლემი ქომიღუტუ. ნამუ ნენაშა თერჯუმე ოხვენაფუ დომაჭირტუ?!

რუსული ნენაშა თერჯუმე ოხვენაფუ ვა მინტუ, ნანადიხას ამკათა რუსული ქეთაბეფე ქორტუ დო ემუშენი. აფხაზური ნენათენ ჭარელი ამკათა ქეთაბეფეთი ქორტუ; აჲათი ქომიჩქიტუ.  მარა ინგილისური ნენათენ ქეთაბეფე ჭიტა მიღუტეს. ინგლისური ნენაშა თერჯუმე უმოსი კაი იყვასუნტუ; ეშო ვიზმონი. მარა მუჭო?! ანკარაში ჲილდირიმ ბეჲაზიტიში უნივერსიტეტიშენ არ მანებრა ქომიყონუნ. წოხლე ქეთაბიში არ ნოწილე თერჯუმე ოხვენუ შენი გზალაფე გორუ ემუქ; მარა დიდო მეჭირდერენ. ეშო მიწუ ამ მანებრა ჩქიმიქ.  ჰემი ინგლისური დო თურქული ნენა, ჰემითი კულტური ჩქინი მჭიფაშაში ოჩქინუ დვაჭირტუ ამ ქეთაბაში თერჯუმანის.  ამკათა კოჩი სოლენ მაძირასუნტუ მა?! ამკათა ხჩეთომონი ჩქინერკოჩი სოლენ მაძირასუნტუ პეა!

არ ჯუმადი ქომიყონუნ; ალმანჲაში ნოღა კოლნის სქიდუნ, კულტურიშ ელჩი რენ. დიდო ფელაფერი კულტურული დულჲა იქიფს; ჲუსუჶ მუგბა ჯუმადი კალა ბღარღალი მა. დიდი სუპრიზი რენ, კულანი მუში რტერენ მაღალი ლისანსიშ მამგურე ინგილისური ნენა დო მჭარალობაში ბურმეს ალმანჲას. ემუს პკითხით. ალლაჰიქ ნუშველას, ამ კულანი ჩქინიქ ქეთაბიში თერჯუმეს მემიშველუ. ედო მკულე ორაში დოლოხე, ქეთაბი ჩქიმი ინგლისური ნენაშა გოქთირუ ამ კულანი ჩქინიქ. ოფშა სელამი ვუწუმერ კულანი ჩქინი სუმეჲჲე ბილგენის, ჲუსუჶ ბილგენის დო ჩილი მუშის. მთინი გიწვათ, ენთეფეში ლანდეთენ, ქეთაბი ჩქიმი იგნაფინუ მაჟურა დიასპორაფესთი. მუ კაი, ენთეფე სთერი ხალკი ქომიყონუნან ჩქინ.

ალი იჰსან აქსამაზი: აღანი ქეთაბი ოჭარუში პროჟეფე გიღუნანი? აღანი ფუქირონი ამბაეფე მომჩათენი ჩქინდა?

ქუთარბა ფინარ  ქორქმაზი: ჰო! მორო მუ, აღანი ქეთაბიშ პროჟეთი ქომიღუნ. ამკათა ქეთაბეფე ოჭარუს მევაყონუფ მა. აღანი ქეთაბი ჩქიმიში გვერდი დოპჭარი, დოვოჩოდინი. აჲა აღანი ქეთაბი ჩქიმითენთი, ხოლო მჭარუფე ჩქინიშენ ამბაეფე ვოგნაფაფ მა. დიდო ონჭელონი ქეთაბი ჲეჩქინდასენ; ეშო ვიზმონ მა. არ ნოღირა ქომიღუნ დო ეჲა ნოღირათენ ოჭარუს მევაყონუფ. ამკათა პლანეფე ვიქიფ მა. კართა წანას არ ქეთაბი გამიჩქვინას! აჲა რენ ჩქიმი აღანი სლოგანი. ედო აჲა სლოგანითენ გზას გებდგითი.

ალი იჰსან აქსამაზი: აჲა ინტერვიუ შენი დიდო შუქური გიწუმერთ მა. თქვან მსქვაშა ნენა გემიქთირით. თქვანთი გინონან ნა, აწი ვოჩოდინათ აჲა ინტერვიუ! ხოლოთი თქვან ოთქვალუში ჩქვა მუთუ ჩქვა გიღუნან ნა, ეთი მიწვით, მუ იყვენ! პანდა იხელით, ოში წანერი იყვათ, ცაშა ჲეხთათ!

 

ქუთარბა ფინარ  ქორქმაზი: მათი ხოლო შუქური გიწუმერთ. მთინი გიწვათ, ოთქვალუში დიდო ამბაი ქომიღუნ მა. მარა მკულე ნენათენ გიწვათ; დიდო მსქვა არ ჯოღრაჶჲას ფსქიდურთ ჩქინ. ედო აჲა დიხა რენ დიდო-კულტურონი არ მედენიჲეთიში დიხა. აჲა დიდო- კულტურონობა ჩქინი ჩქარ ვა ღურას. ედო ყოროფა, ჰურმეთი, მისობა დო ხელებათენ  დოფსქიდათ; აჲა დომაჭირნან; ეშო ვიზმონ მა. მთელი მაკითხალეფეს შუქური გიწუმერთ მა.

 

 

[Önerilen okumalar: “Abhazya Parlamentosu’nun Açıklaması”, Apsadgıl Derneği’nin Abhazca ve Türkçe yayınlanan yayın organı “Abazamyüa”nın 2 (3) nolu sayısı/ “Kafkasya Yazıları”, sayı 6, Çiviyazıları Yayınevi, İstanbul, 1999/ circassiancenter.com.tr/ sonhaber.ch; Erol Kılıç Kutelia: "her anadili kutsaldır", sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr/abhazpostasi.com/ ozgurcerkes.com,   13. II. 2021; Ahmet Hulusi Kırım (/Hasan Topaloğlu), “Ali İhsan Aksamaz: Abhazya Örnek Olabilir…”, Ogni Kültür Dergisi, Sayı 6, İstanbul, 1994, https://lazkulturdernegi.org.tr/yayinlar/dergiler/ogni/6  ; Ali İhsan Aksamaz, "Sovyetler Birliği'nin Milliyetler Politikası", Tarih ve Toplum Aylık Ansiklopedik Dergi, Sayı 199, İletişim Yayınları, İstanbul, 2000, (Yeni Türkiye 81, Kafkasya Özel Sayısı- XI,  Yeni Türkiye Stratejik Araştırmalar Merkezi, Ankara, 2016), sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr; Ali İhsan Aksamaz, "1930’lu Yıllarda Sovyet Abhazya’dan Türkiye’ye Gelen Lazlar", demokrathaber.org, 11.VII.2011; Fahrettin Çiloğlu, “Rusya Federayonu’nda ve Transkafkasya’da Etnik Çatışmalar”, Sinatle Yayınları, İstanbul, 1998; Givi G. Karçava: “Kardeşliği canlandırmak istiyorum!”,  22 V 2021, sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr; Gerg Amıcba, Hayri Ersoy (Çeviren), Ortaçağ'da Abhazlar, Lazlar", Nart Yayıncılık, İstanbul, 1993; Kutarba Pınar Korkmaz: "Çok Kültürlülük Ölmesin!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr , 26. IX.  2019; Nuri Bagapsh, (Çeviren: Anri Çediya) “20. Yüzyılda ve 21. Yüzyılın Başında Abhazya'da Laz Nüfusu: Demografik Durum ve Yerleşim Coğrafyasının Özellikler/ The Laz Population in Abkhazia in the 20th Century and Beginning of the 21st Century: Demographic Situation and Features of the Geographic Settlement”, Kafkasya Calışmaları- Sosyal Bilimler Dergisi / Journal of Caucasian Studies Mayıs 2021 / May 2021, Yıl / Vol. 6, № 12/ dergipark.org.tr/ KAFKAS LİTERATÜRÜ- Facebook;  Oktay Çkotua: “Megrellerin de dillerine, kültürlerine ve ulusal kimliklerine sahip çıkacaklarına inanıyorum!”, circassiancenter.com.tr/ sonhaber.ch, 08. IV. 2021; Önder Acar, “Oçamçire’deki Laz Okulu’nda da öğrenim görmüş anneannem!”, gurcuhaber.com/ circassiancenter.com/ sonhaber.ch, 9. IV. 2020;

Ronald Wixman, (Çeviren: Ali İhsan Aksamaz), “Sovyetler Birliği’nde “Etnik Kimlik”, Terim ve Konseptler”, Kafkasya Yazıları, Sayı 7, Çiviyazıları Yayınevi, İstanbul, 1999; Selçuk Sımsım, "19 ve 20.Yüzyıl Abazaların Politik Tarihi (1770-1993)", Apra Yayıncılık, İstanbul, 2017; Selçuk Sımsım, "Başka Bir Vatanımız Yok Abhazya'nın Özgürlük Savaşı (1992-1993)", Apra Yayıncılık, İstanbul, 2017; Selçuk Sol (Sımsım), "Savaş öncesi Abhazya-Diaspora ilişkileri (1989-1992) I. Bölüm", jinepsgazetesi.com, 1 Şubat 2020; Selçuk Sımsım: “Geleceği el birliğiyle inşa edeceğiz!”, circassiancenter.com.tr/ sonhaber.ch, 16. IV. 2021; Yılmaz Erdoğan: “Bizimkiler Sohum’a Yerleşmiş!”, circassiancenter.com.tr, 22. XI. 2018;Yalçın Karadaş: “Gerçekler, saptırılarak, yok sayılarak yok olmaz!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 12. I. 2022; Yura Argun, Hayri Ersoy- Yalçın Karadaş (Çevirenler), “Abhazya’da Yaşam ve Kültür”, Nart Yayıncılık, İstanbul, 1990]

aksamaz@gmail.com

 

https://www.circassiancenter.com/tr/cok-kulturluluk-olmesin/

 https://sonhaber.ch/kutarba-pinar-korkmaz-ile-soylesi-turkce-lazca/

 

 

 

 

Xasan Ç̆urç̆avak Ğarğalaps

  

Lazuri dialekt̆i var, Nena ren!”

(Goʒ̆otkvala: Andğaneri musafiri çkimi ren Xasan Ç̆urç̆ava (Uzunhasanoğlu). Xasan Ç̆urç̆ava ren Lazuri Ronesansişi ç̆k̆onepeşen arteri. Ma emu 1993 ʒ̆anaşen doni viçinop. Edo ğirsoni noxvenepe muşişenti k̆aixeşa ambai komiğun. Emus kuğun gamaçkvineri Lazuri ketabepeti. Xasan Ç̆urç̆avak̆ala ar int̆erviu dop̆i. Xasan Ç̆urç̆avaşi biyografi do k̆ult̆uruli noçalişepeşen molapşinit. Aya ren çkini int̆erviuşi t̆ekst̆i. Ali İhsan Aksamazi; 21 VIII 2019)

+

Ali İhsan Aksamazi: İpti biyografi tkvanişen bğarğalat. Mundes do so dibadit. Sonuri ret? Namu nʒ̆opulapes igurit? Mu mesleği giğunan? So skidut? So içalişept?

Xasan Ç̆urç̆ava: Ma, vitoşi do çxoroşi do sumeneçi do mavitosumani ʒ̆anas (1973.), maxuta tutas (5.), yani mbulobas, eçi do masumani ndğas (23.) Viʒ̆e noğas dobibadidoren. Viʒ̆uri bore. Oput̆e çkimis Ç̆urç̆ava gyožin. Ç̆urç̆avas Osmanluri mcveşi defterepes ar çkva coxo kuğun, P̆ap̆u dixa. Ham defteris mis na vergi yuç̆opaman hentee nç̆areri ren coxo do gvarite. Ç̆urç̆avati xolo gvari ren hem defteris. Ham gvari haʒ̆i mitis va gyožin, gondineri ren. Mara ma, oput̆e çkimişi mcve Lazepe gemşunt̆as ma do haʒ̆işkule ham zitkva yani Ç̆urç̆ava kogebidvi, tkvati giçkit̆an.

Haʒ̆i geboç̆k̆am rop̆ort̆ajis. Liseşakis na ren maartani do oşkenani, mektebepe do xolo lise Viʒ̆es bik̆itxi. Uk̆açxe Mp̆olis universit̆e p̆ç̆k̆indi do universit̆eşi ok̆itxuşa Mp̆olişa mendapti, hek doboçodini xolo.

Ma mamgurapale bore, Matematik̆aşi. Viʒ̆eşi oput̆e Ç̆urç̆avas pskidur. K̆art̆a ndğas gebulur do eşebulur. Noğas Meslek̆uri lises mamgurapaloba bikom.

Ali İhsan Aksamazi: Lazuri nena ren k̆oçinobaşi simbolepeşi art-arti. Lazuri nenaşi ğura ren k̆oçinobaşi ğura. K̆oçinobaşi irişen mcveşi nok̆uçxenepe şinaxeri ren Lazuri nenaşi doloxeti; majura nenapesti eşo. Ma eşo miçkin. Edo aşo matkven. Aya ren çkimi k̆oçinobaşi gagnapa.  Ayati ren çkimi anank̆eni. Lazuri nena skidaşi, k̆oçinobati skidasunon. Lazuri nena ğuraşi, k̆oçinobati, cumalobati ğurasunon. Çkimi gagnapa aşo ren. Tkvan muepe gatkvenan aya gagnapa şeni? Mtini giʒ̆vat; Turkiye, dido xampa ren Lazuri nenapesteri majura nenapeten. Aya ren Turkiyeşi k̆ult̆uruli xampoba. Mara çkin didopeten çkar mutu va miçkinan amk̆ata nenapeşen. Tkvan mu isimadep aya xali şeni? Mi ren aya xalişi nena-gemktiru? Mu isimadupt tkvan?

Xasan Ç̆urç̆ava: Tarixişi geç̆k̆apaşen doni, handğaneri ndğaşakis şenaxeri do mongoneri - oxaçku ombralu rt̆as, obirupe rt̆as, oşu oç̆k̆omu rt̆as - birtum k̆oçinobaşi mu na ren, muç̆o ar ʒ̆uk̆alis genʒ̆oreri ham adetepek, yani k̆ult̆urak, k̆oçis nena yuçkinu. Uk̆uleti k̆oçinobaşi ham nenapek, k̆art̆a miletişi ham adetepe ubas komeşişinaxu handğaneri ndğaşa. Hemuşeni nena mtiniti k̆oçinobaşi eni didi noʒ̆ile ren. Mtiniti nena goiç̆k̆ondininaşi, k̆oçinobati goiç̆k̆ondininen. K̆oçinobas zenginoba gundunun. K̆oçinobaşi zenginobas kodark̆inen. Mati tkvanisteri bimsiponam.

Lazepes Lazurişi, Boşnak̆epes Boşnak̆urişi, Adigepes Adigurişi do xolo haşo ʒ̆ut̆a miletepes nena nişişi mutu va omç̆unan, ham nenapeşi msinapu k̆oçepes, nenaşi doskidinuşi anank̆eni va uğunan. Ham ambaiş gurine dido gemzuli bore, mara dulya haşo ren.

Muşeni do; ham miletepes nena do k̆ult̆uraşi oşinaxuşeni muesesepe gedgeri va uğunan. Ent̆elek̆t̆uelepe nişis, miletepe nişik̆ala k̆ont̆ak̆t̆i k̆ai va uğunan. Baziti çkar va uğunan. Nena do k̆ult̆ura nişis şuri do gurite va oroman. Hemuşeniti atxe (mcve k̆ult̆ura do oskidinu) nişis modernizmik̆ala xinci va nužinan. Nostaljis va dolaonare dido. Okro na miğut̆an mbelas melap̆k̆orumt do somtxa dopşinaxumt. Mara mbela dixizanaşi hem okro ağne do mskva, çkva mbelas komelap̆k̆orumt. Nenati p̆anda mcves var ağnes melak̆orare. Nenati muç̆o okro ren.

Ali İhsan Aksamazi: Aʒ̆iti Lazuri nenaşen bğarğalat, molapşinat! Lazuri nena namu nenapeşi ocağişen ren? Lazuri, nena reni varna ar çkva nenaşi dialekt̆i reni?  Komiçkin, çkvadoçkva t̆eorepe koren aya speros. Tkvan mu isimadupt aya t̆eorepe şeni?

Xasan Ç̆urç̆ava: Lazuri dialekt̆i var, nena ren. Omjore K̆avk̆asuri nenapeşi ocağişi doloxe ren, Megreluri (Margaluri), Svanuri (Şonuri) do Korturi (Kartveluri)-k̆ala. Ham nenapeşi doloxeti Megreluri (Margaluri)-k̆ala cumalepesteri boret. Majuranepek̆alati muç̆o eksalepe…

Lazuri ç̆araloba handğaneri ndğaşa sinaperi işinaxu, onç̆aru oğaruten var. Çkuni ocağişi doloxe xvala Kortupes devleti na uğunanşeni nasyonalist̆i Kortupek, yani Kartvelistepek, ocaği çkunişi nenape yani Lazuri-Margaluri Nena do Svanuri Nena, Korturi nenaşi dialekt̆epe şinuman, miletepe çkuniti Kortu.[1] Haya, yani ham ideoloji nişi kitabepe nişis ç̆aruman, televizyonepe nişis isinapaman.[2] Hakoleni Lazepes empoze oğodaman do hekoleni Megrelepe goʒ̆oşkurinaman.[3]

Tkvanti kogiçkinan do kokşunan. Çku ham ideoloji var momʒ̆onan do golobudgiturt. Hemuşeniti ar dek̆lerasyoni kogamamç̆arit do otxo (4) nenate dek̆lere dop̆it.[4] Dek̆lerasyoni Tiflisişi Tv-pes oʒ̆ires. Mara Lazuri muşi var oʒ̆ires. İnglisuri, Turkuri do Korturi muşi xvala oʒ̆ires. Muşeni do, ham ambaişeni dido goişaşes do xolo goideles.

Kortu filologi Nik̆o Marik zop̆onski ya: “Megreluri (Margaluri) nena ren Megreluri nena. Linguisturo va ren nuk̆u do varti ren dialekt̆i.”

Nik̆o Maristeri dido filologepe renan kianas. Lazur-Margaluri dialekt̆i var do nena (na) şinuman.

Gurcistanik, Avropaşi Artobak̆ala[5] muzakerepe ikoms Artobas amamoşkvan ya do. Hentepes, Gurcistanis na isinapinen ʒ̆ut̆a miletepeşi nenapeşi list̆e uncğones. Ham listeşi doloxe Lazuri, Megreluri (Margaluri) do Svanuri (Şonuri) nenape menç̆areri va ren. Muşeni do nena var do Korturişi dialekt̆epe şinuman. Domk̆ulaşa doptkvatna, Gurcistanis ham ideolojişi mencelobaşeni ar p̆olit̆ik̆a do p̆rograma uğun.[6]

Hakoleti Namik Kemali do muşisteri panturkistepek, juroşi (200) ʒ̆ana ren haşo zop̆onan: “Turkiyeşi miletis xvala Turkuri nena uçkit̆as. Majuranepe goboç̆k̆ondinapat. Namik Kemalik zop̆onski ya: “Turkuri çkunis alboninati va uğun. Daa Arnavutepes do Lazepes nenape nişi va gomaç̆k̆ondinapes.”

Ali İhsan Aksamazi: Çkin, aya nena, Lazuri nena coxoten miçkinan. Çkva coxotenti içkineni Lazuri nena? Antepeşenti molamişinit, mu iqven!

Xasan Ç̆urç̆ava: Çku Lazepek nena çkunis ‘Lazuri’, ti çkunisti “Lazi” bucoxamt. Kortupek Lazepes Ç̆ani, Lazuri Nenasti ‘Ç̆anuri’ ucoxaman. Kartvelistepek “Ç̆e Xasani” muç̆o “Ç̆ut̆a Ç̆ani” ʒ̆opxes xoş kogiçkinan. Xopuri Xemşelepekti Lazepes “Coni - Cani” do Lazuri nenasti “Cani Lizu” ucoxaman. Ma hantee miçkin.

Ali İhsan Aksamazi: Miçkin; Lazuri nena iğarğalen Turkiyeşi k̆arta svas. Tarixuro; Lazuri nena didopeten Turkiyeşi namu noğapes iğarğalen? Turkiyeşi gale, çkva dobadonapesti iğarğaleni Lazuri nena?

Xasan Ç̆urç̆ava: Lazuri nena na isinapinen do Lazepe na xenan svalepe:

a.Artvini do Rizenis;

2.Atina (Rizenişi k̆eza)

3.Art̆aşeni (Rizenişi k̆eza)

4.Vija (Rizenişi k̆eza)

5.Viʒ̆e (Rizenişi k̆eza)

6.Arkabi (Artvinişi k̆eza)

7.Xopa (Artvinişi k̆eza), Sarpi do xolo K̆vaati

8.Beğlevani (Borçxaşi oput̆e) do

9.Çxalas (Borçxaşi oput̆e)

b. 93-ani ʒ̆anaşi Muhacirepe do çkva muhacirepe;

10.          Düzce

11.         Akçakoca

12.         Sakarya

13.         Kocaeli

14.         Yalova

15.         Bursa

16.         Balıkesir

17.         İstanbul

18.         Samsun

19.         Giresun

20.         Kayseri

21.         Ordu

22.         Sinop

23.         Ankara

24.         Bilecik

25.         Kırıkkale[7]

c. Soxumişen Oşkenda Asyaşa na uçves Lazepe;

26.         Kirgizistanis, vilayeti Oşis, Oput̆e Kizilkiyas

27.         Ozbekistanis

Lazepe mteli kianas so na skidunan do Lazuri so na isinapinen mç̆ipaşa oxoʒ̆onuşeni dipnotepes eʒ̆anç̆areri link̆epes boʒ̆k̆edat.

Ali İhsan Aksamazi: Aʒ̆iti Lazuri nenaşi albonişen molamişinit, mu iqven! Lazuri nenas muk̆o bonca uğun? Muk̆o xonaroni do muk̆o uxonare bonca uğun Lazuri nenas?

Xasan Ç̆urç̆ava: Lazuri nenaşi albonis eçi do vit̆o xut (35) bonca uğun. Xut (5) teği uxonare do eçi do vit teği (30) xonaroni bonca uğun.

Ali İhsan Aksamazi: Çkin k̆aixeşa miçkinan, k̆arta nenas kuğun eʒxeri zitkvape majura nenapeşen. Lazuri nenasti eʒxeri zitkva uğuni majura nenapeşen. Didopeten namu nenapeşen eʒxeri zitkvape uğun Lazuri nenas? Edo aya eʒxeri zitkvape didopeten namu speropeşen ren? Majura nenapesti Lazuri nenaşen eʒxeri zitkvape uğuni?

Xasan Ç̆urç̆ava: Ko, eʒxeri zitkvape ren Lazuris. Çkva nenapesti eʒxeri zitkvape uğun. Asti kianas zitkva ueʒxapu nena va ren. Mtelik mtelis yaʒxudoren. Ekseri Turkuris, Korturis do xolo T̆amt̆raşi Rumuris ebaʒxitdoren. Arti xolo Xemşelepes ebaʒxitdoren.

Martepe çkuni Xemşelepek dido zitkvape emaʒxesdoren. Hentepekti çku memoʒxesdoren.

Eʒxeri, mance muşis meçamu adeti ren. Mara dido ora ren çkuni nenas ren do açkva çkuni dives, skani do çkimi va uğun. Oşi ʒ̆anaren eʒxeri zitkvape ekseri Turkuri miğunan do teknolojiuri nenape ren hantee.

Ali İhsan Aksamazi: Tkvanti ginonanna, aʒ̆iti Lazuri nenaşi ak̆ademiuri speroşa komoptat! İpti mundes do so gamiçkvinu Lazuri Nenaşi Alboni? Mi rt̆u varna miepe rt̆es aya noçalişepeşi goʒ̆ancğonerepe? Namu nana albonişen yeçkindu iptineri Lazuri alboni; Arabuli albonişeni, Latinuri albonişeni, Kortuli Albonişeni?!

Xasan Ç̆urç̆ava: Lazuri nenaşi alboni en ogine İskender Chitaşik[8] gamoşkvinu. Ʒ̆ilva tutaşi (11.) maşkvitani ndğas (7.), vitoşi do çxoroşi do eçi do maçxorani (1929.) ʒ̆anas gamoşku, yani 7.11.1929-is. Mç̆ita Muruʒxi na gyodudort̆un k̆azetas ixmaru en ogine. Ham alboni Turkiyeşi Lazepe imsiponu do Latinuri albonişen yoçkinu.

Uk̆açxe, Almanyas, vitoşi do çxoroşi do otxoneçi do maotxani ʒ̆anas (1984-is) xolo ar çkva Lazuri alboni kogamişkvinu. Arkaburi Fexri Mtanebiva (Fahri Kahraman), Selma K̆oç̆iva do Wolfgang Feurstaini ok̆oxtes do ham majura alboni doxazires. Haʒ̆iti ham albonite p̆ç̆arumt.

Arti zop̆onanki Xopuri Faik Efendikti (Alefendoğli)[9] Arabuli alboni Lazurişeni omʒ̆uranu do kitabepe xaziru. Lazuri nenaşeni içalişu. Mara Faik Efendişi handğaneri ndğaşa şinaxeri mutu va miğunan, rennati so do mis uğun va miçkinan. Muç̆o İskenderişepesteri mimpulaman oluk, mis uçkin.

Eni ʒ̆oxle hantee rt̆es Lazurişeni na içalişes umçane Lazepe. Ma haşo miçkin. Mara nenaşi jin va içalişunati Lazepe do Lazistanişeni k̆ai dulyapeşi oxenu guris na uğut̆u Viʒ̆uri, K̆avazişi Ahmet Tevfikiti (Yücesoy)[10] hak gobişinare. Xolo haşo, Xopuri Helimişi Xasani (Çuhadaroğli)[11] na k̆orobu birapape, na nç̆aru şiirepe do xolo na ğaru tablope muşişeni gobişinare. Hanteeşen ogine Lazuri nena do Lazepeşeni mitik diçalişunati daaluk va miçkinan.

Ali İhsan Aksamazi: Turkiyes do/ varna Turkiyeşi gale; iptineri Lazuri alboni, leksik̆oni do ketabepe mundes do so gamiçkvinu? Aya noxvenepeşi goʒ̆ancğonerepe miepe rt̆es?

Xasan Ç̆urç̆ava: Soxumis gamişkvinu. İskender Chitaşik Lazi berepes mektebepes Lazuri dersişi oguruşeni çkva do çkva kitabepe nç̆aru. Mara İskenderi xvala va rt̆u. Sarpuli Muhamed Vanilişi (Vanlioğli), Ziya Nuri do xolo çkvape rt̆es İskenderişi elamşvelu. İskenderişi ham kitabepete Sarpişi (hemorapes ok̆orteri va rt̆u)[12] do Soxumişi mektebepes Lazuri doguramt̆es.

Ali İhsan Aksamazi: Lazuri nenaşi uç̆aru nç̆araloba dido xampa ren oşʒ̆anurapeşen doni; eşo miçkin. Mara k̆aixeşa miçkinan, çkin voret globalizasyonişi oras. Edo uç̆aru nenapes oskiduşi menceli va uğunan globalizasyonişi oras. Radio- t̆elevizionişi ç̆andina (yayini), k̆azetaşi ç̆andina, gamantana-gurapa (ogurapu – onʒ̆opulu) va uğut̆aşi, oskiduşi menceli va uğunan amk̆ata nenapes. TRT-s Lazuri nenaten ç̆andina uğun. Turkiyeş gale, Lazuri nenaten radio- t̆elevizyonişi ç̆andina reni? Armʒikati amk̆ata p̆roblemepeşen molamişinit, mu iqven!

Xasan Ç̆urç̆ava: Nenaşi oskidinuşeni k̆azeta, Tv-şi yayini, oguru – onʒ̆opulu, radyoşi yayini, kitabepeşi gamaşkvinu, domk̆ulaşa doptkvatna, mektebepes Lazurişi ogurapu mik̆ooman. Turkiyes TRT-s Lazuri programa va uğun, xvala Lazuri obirupe meçaman, heşo miçkin. Turkiyeşi galeti Gurcistanis k̆iliseşi TV-s Lazuri obirupe / ot̆rağodupe meçaman, Lazuri k̆libepe xaziruman.

Jur sum ʒ̆ana ogine Art̆aşenis hekonuri ar TV-k – Gelişimik – Lazuri yayini p̆aten ya tkves ama uk̆açxe kamitkves, va gyoç̆k̆es. Ha met̆a mutu va miçkin.

Mara haya otkuşi bore: Lazuri programape dido beciti ren. Hamuşeniti TRT-k̆ala k̆ont̆ak̆t̆i gedguşi miğunan.

Ali İhsan Aksamazi: Lazuri nenati menoʒxune dersepeşen arteri ren oxenʒaleşi nʒ̆opulapes. Aya menoʒxune dersepe dobağine reni Lazuri nenaşi oskedinu şeni? Tkvan mu isimadept aya xali şeni? Turkiyeşi gale, Lazuri nenaşi dersi reni çkva dobadonapeşi nʒ̆opulapes?

Xasan Ç̆urç̆ava: Dobağine reni varna va reni jindoni k̆itxalapes nena kogegikturit, coğap̆i komekçit. Dobağine va ren. Oguru onʒ̆opulu, TV-şi do radyoşi yayinepe mik̆ooman do kitabepe gamaşkvinuşi boret. Xolo mektebepes ogurapuşi boret.

Turkiyeşi gale, Gurcistanis mağali lisansişi mamgurepek iguramt̆es ama haʒ̆i mu ambai ren va miçkin.

Ali İhsan Aksamazi: Turkiyes do/varna majura dobadonapes, Lazuri nenaşi oskedinuşeni gedgeri derneğepe, inst̆it̆ut̆epe giğunani? Aya derneğepek muepe ikipan? Muperi ak̆t̆ivit̆epe uğunan entepes?

Xasan Ç̆urç̆ava: Turkiyes Lazuri nenaşi oskidinuşi derneğepe hantee ren:

a. Gola kültür sanat ve ekoloji derneği

b. Karadeniz Ereğli Laz kültür derneği

c. Laz enstitüsü derneği

d. Laz kültür derneği

e. Laz kültür ve dayanışma derneği

f. Lazebura E.V. (Avrupa Laz Kültür Derneği) – Europen Laz Culture Movement (Almanyas)

g. Sima doğu karadenizliler hizmet vakfı

h. Arhavi Laz kültür sanat ve turizm derneği

i. Antalya Laz kültür derneği

j.. Oxvame (meleni Sarpis)

Ham derneğepes Lazuri k̆ult̆uraşi oskidinu omç̆unan. Tuzuğepe nişis heşo ç̆arun. Mtelis p̆ozitivi doxmelobapeti uğunan, negat̆iviti. Haya mtelis komiçkinanki, derneğişi gedgus nena va aşletinen.

Ali İhsan Aksamazi: Dido çinoberi gemabirepeti kogiqonunan; aya komiçkin. Entepeşi coxo do entepeşi çinoberi birapapeşenti molamişinit, mu iqven!

Xasan Ç̆urç̆ava: Ko, mtini ret. Dido mabiralepe mionunan. Ham mabiralepe jur (2) ç̆eşidi ren:

a.Ot̆antiuri (çkuneburi mcve) k̆aydepeşi mabiralepe;

Arkaburi Yaşari (Turna), Art̆aşenuri Ç̆ixi Mustafa (Delibaş), Atinuri Kaʒaxina Amedi (Güngör), Viʒ̆uri Cevdeti (Topaloğlu), Atinuri Ali (Haliloğlu), K̆umli Amedi (Çakır), P̆anç̆o Amedi (Aydınoğlu), Mut̆ina Mustafa (Tezcan), Atinuri Biroli (Topaloğlu) do çkvape…

b.Ot̆ant̆iuriş gale k̆aydepeşi mabiralepe;

1. Modernuri (Ağaneburi) k̆aydepeşi mabiralepe: Kianaşi çkva ek̆olepeşi na omç̆unan.
Xopuri Kyazimi (Koyuncu), Zuğaşi Berepe, Karmat̆e do çkvape.

2. P̆op̆uleri k̆aydepeşi mabiralepe: Turkiyeş doloxeni k̆aydepek̆ala oxokteri çkuneburi k̆aydepe na omç̆unan.
Loloğli Ayhani (Alptekin), Hulya Polati do çkvape.

Ali İhsan Aksamazi: Tkvan gamiçkvineri ketabepeti kogiğunan. Lazuri nenati ogurapt mamgurepe tkvanis; aya komiçkin. Ağani çkva mu p̆rojepe giğunan Lazuri nenaşi speros?

Xasan Ç̆urç̆ava: Haʒ̆i miğun guris Lazuri k̆aydepeşi ok̆ok̆orobu. Handğaneri ndğaşa gamaşkvineri do doloç̆areri mutu ren, mteli xolo ok̆op̆k̆oroba, uk̆açxeti hantee dijitalişa kogobokta ma mafik̆iren. Domaxenaseni va miçkin! Gzas kogebdgiti do hele boʒ̆k̆edat mu memaç̆arasen.

Ali İhsan Aksamazi: Ma şukuri giʒ̆umert. Aʒ̆i çkva k̆itxala va miğun. Mara tkvan molaşinuşi çkva mutu giğunanna, eti molamişinit, mu iqven! Pimpilepe dixaşa!

Xasan Ç̆urç̆ava: Mati gegxvamumt tkva. Gogixtat! Gza çkuni dido endra gendra ren do ʒaxepe molaperi ren. Burç̆uli xes kodobikaçit do tamo tamo mebomç̆varamt, mebomkvinamt. Nok̆unçxenepe kogeboxunit gzas. Mteli xolo domamç̆varaneni, şuri kodomibağaneni, heya mis uçkin! Mara Lazistani çkimi kort̆aşkule, Lazepeti, Lazuri nenati, Lazuri k̆ult̆urati işinaxasen, man heşo bimsiponam. Çku şuri do gurite meboçalişamt. Ğormotikti şuri do gurite gelemişvelan! Nenak nena moiğams, hemuşeni otkonepe va maçodinenan haʒ̆i. K̆ai gurite bižirat!

---

[1] Hakole Lazistanis (Lazonas var), Lazuri oput̆es “Komilo” meodvesşkule Gurcistanişi devletik televizyonepe nişis “Kortupek oput̆epe nişis Korturi coxope nişi meidvaman” ya do ambaepe meçes. Giorgi Andriaže Lazistanişa moxtu do et̆no-genetik̆uri tetkikepeşeni – Lazepeşi Kortobaşi ožiramuşeni – Viʒ̆es 100-150 şuris lemç̆k̆vaşi numune yuç̆opu Gurcistanişa mendiğu.

[2] Sarpuli İaşa İak̆ob Tandilavas ar şiiriş kitabi gamaşkvineri uğun. Kitabis, gverdişa Korturi şiirepe ren. Majurani gverdisti Lazuri Nenate şiirepe meşaç̆arun. Mara Lazuri nenate ç̆areri şiirepeşi geç̆k̆apuris haşo meç̆areri ren: “leksebi lazur dialekze” yani “Lazuri dialekt̆is şiirepe” (Laz dialektinde /şivesinde şiirler).

Mişa Labažek, K̆vaaturi Lazepeşi xolo K̆vaatis gek̆ideri “Tiflisis zarari na žirespes mevuşvelat!” meç̆areri pankartişeni goidelu do “Dialekt̆is pankarti va geik̆iden, kogeʒ̆k̆it heya” ya tku.

[3] Otar Kacaias Megreluri-Korturi ar leksik̆oni gamaşkvineri uğun. Leksik̆oni daa var gamoşkuşakis T̆ariel Putkaradzek Otar Kacaias telefoni gyuçu do “Leksik̆oni skani ya, Megreluri dialektiş leksik̆oni ya do gamoşkvi ya, varna dogoğodam” ya do goʒ̆oşkurinu. Mara Otari dido phat̆ riot̆ i k̆oçi rt̆ u do mus na uçkinsteri gamoşku.

[4] https://www.change.org/p/t%C3%BCrkiye-ve-g%C3%BCrcistan-halklar%C4%B1na-%E1%83%97%E1%83%A3%E1%83%A0%E1%83%A5%E1%83%94%E1%83%97%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%90-%E1%83%93%E1%83%90-%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%A1-%E1%83%AE%E1%83%90%E1%83%9A%E1%83%AE%E1%83%A1-deklarasyon-declaration-%E1%83%93%E1%83%94%E1%83%99%E1%83%9A%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%AA%E1%83%98%E1%83%90-29d6b401-949b-4b87-82bf-c7073db81a9b

[5] Avrupa Birliği.

[6] Chtaşi İskenderişeni “İskender Ʒvetovi Rusepeşi casusi ren” ya miʒ̆ves do çku İskenderişi noxvene / noçalişepe mimpules.

[7] http://www.fikirkarargahi.com/turkiyede-laz-ve-hemsinli-yerlesimleri-listesi-1-dogu-karadeniz/

http://www.fikirkarargahi.com/turkiyede-laz-ve-hemsinli-yerlesimleri-listesi-2-erzurum-ve-muhaceret-bolgeleri/

[8] Ʒ̆itaşi; İskenderi (1904-1938) Viʒ̆es dobaderi ren. Mus idamişi ceza meçes do Bulobaşi eçi do majurani (22.) ndğas Tiflisis doiles. Ok̆obğeri mezaris oxun ya mafik̆irenan.

[9] Xopuri Faik Efendişi (1852-1915) mezare Ordus, Unyes ren.

[10] K̆avazişi Ahmet Tevfikişi (1877-1959) mezare Mp̆olis, K̆aracaahmetis ren.

[11] Helimişi Xasanişi (1907-1976) mezare Gurcistanişi Sarpis ren.

[12] Sarpuli onžğona 1939-ani ʒ̆anaşakis yani majurani kinanuri harbişakis gonʒ̆k̆imeri rt̆u. Oput̆arepek up̆asap̆ort̆e mek̆it̆es do mok̆it̆es.

aksamaz@gmail.com

Laşa K̆oduak Ğarğalaps

“Çku Megrelepeti Lazi voret!”

(Goʒ̆otkvala: Andğnari sumari çkimi ren Laşa K̆odua. Laşa K̆odua ren çkimi manebra feysbuk̆işen.  Emu ren boksori,  mark̆ine,  sp̆ort̆meni; eşo miçkin ma.  Lazuri nenaşati toli kuğun. Laşa K̆odua k̆ala int̆ernet̆işi gzaten bğarğali ma. Biyografi do sp̆ort̆uli skidala muşi do çkineburi cumalobaşen bğarğalit çkin.  Aya ren int̆erviu çkinişi t̆ekst̆i. Ali İhsan Aksamazi.  26 IX 2019)

+

Ali İhsan Aksamazi: Laşa Begi, biyografi tkvaniten gevoç̆k̆at, mu iqven! Gurcistanişi namu muxuris, namu noğas varna  namu oput̆es; so yeçkindit tkvan? Namu nʒ̆opulapes igurit? Aʒ̆i so skidut? Mu dulya ikipt? Namu nenape giçkinan? Çileri reti? Berepe giqonunani?

Laşa K̆odua: Xela do k̆aobate, Lazepe çkimi! Ğormotik goxelan! Nʒaşa extit! Didi mardi, Ali Begi, ham int̆erviuşeni. Yepçkindi nananoğa Tbilisis (Margalepek Karti vuʒ̆umert) 1977 ʒ̆anas.1995 ʒ̆anas Tbilisişi 31-a sk̆ola voçodini.1999 ʒ̆anas Okorturaşi sp̆ort̆işi ak̆ademia voçodini. Haʒ̆i Tbilisis pskidur. Sp̆ort̆uli saloni miğunan babaçkimis, cumaçkimis do ma. Margaluri, Lazuri, Korturi, Rusuri k̆ai visinapam do mʒika İngilizuriti komiçkin. Çileri vore do jur bere miyonun.

Ali İhsan Aksamazi: Sp̆ort̆meni ret;  boksori do  mark̆ine ret tkvan; eşo miçkin ma. Sp̆ort̆uli skidala tkvanişen molamişinit, mu iqven!

Laşa K̆odua: Ma berobaşi oras k̆uçxeşburti visteromt̆i mteli 6 ʒ̆anas, mara emuşk̆ule k̆arat̆e maʒ̆onu do haʒ̆iti ham dulyas vore. Ağnemordalobaşi oras Okorturaşi şamp̆ioni kovort̆i. Dunyaşi p̆rizioriti kovort̆i do eşo. Haʒ̆i t̆reneri vore. K̆arat̆eş k̆ule boksiti dido maʒ̆onen do judoti.

Ali İhsan Aksamazi: Ma komiçkin, tkvan Lazuri nenati kogiçkinan. Solen igurit, mişen igurit Lazuri nena? Muşeni toli giğunan Lazuri nenaşa?

Laşa K̆odua: Ham ok̆itxuşeni didi şukuri giʒ̆umert, Ali Begi. Margaluri p̆anda komiçkit̆u, mara Lazuriti dobiguri ar tutaşi doloxe. Ma dido p̆orom Lazuri nenas. Dido loʒa nena ren.
Bere vort̆i, monç̆inora t̆u do oput̆e çkimişa vigzali. Hek badi çkimi p̆anda miʒ̆umert̆u: Laşa, çkuti Lazepe voret. Oxenʒale çkunis Lazik̆a/ Egrisi coxot̆u.Tarixi skani diguri-ia miʒ̆umert̆u do ekolen miğut̆u fara int̆eresi do ek̆ule oropa Lazepeşi do Lazuri nenaşi. Ğormotik oçxonas badi çkimişi şuri.

Ali İhsan Aksamazi: Ma p̆olit̆ik̆osi va vore, k̆ult̆uriş k̆oçi vore. Edo aya zmona do gagnapaten giʒ̆umert.  Mexole (30) eçi do vit ʒ̆anaşen doni ma vognap;  meleni- moleni namtini Gurci/ Kortu gamantanerepek udodginu  “Lazepe Gurci renan; Lazuri ren Kortuli nenaşi dialekt̆i”-ya tkumernan. Ho; Lazepe, Margalepe, Kortupe/ Gurcepe do Svanepe/ Şonepe cuma renan; ma aya komiçkin, mara entepes tito nena kuğunan. “Lazepe Gurci renan, Lazuri ren Kortuli nenaşi dialekt̆i” yado udodginu otkvalu do oç̆aru cumaloba reni, duşmanoba/ mt̆eroba reni? Tkvan mu izmont? Lazuri va skidaşi, cumaloba çkini skidasunoni? P̆olit̆ik̆uri zmona do gagnapaten va gk̆itxup ma. Em k̆oçepeşi  amk̆ata zmona do gagnapa, cumalobaşi nişani reni? Aya xali muç̆oşi izmont? Hele miʒ̆vit, mu iqven, mati k̆aixeşa vogna!

Laşa K̆odua: Dido oint̆eresoni ok̆itxu ren, Ali Begi. Ma ar muntxa komiçkin, haʒ̆i duşmanobaşi do ok̆ok̆idinuşi ora varen. Haʒ̆i oropaşi do cumalobaşi ora ren. Çku ar didi ocaği voret. Lazuri do Margaluri Omjore K̆afk̆asiuri nenape ren do Kortuli do Svanuri/ Şonuri nenape k̆ala ar grupis renan. Mara ar muntxa mtelik ognas, mteli dunyak ognas: Lazuri nena ren. Lazuri dialekt̆i vart̆u do moxtimeristi var ivasinon. Lazuri nena skidasinon do ʒ̆oxle idasinon, Lazuri-T̆V, ketabepe, nʒ̆opulape ivasinon Lazuri nenaşi oskedinuşeni do p̆rogresişeni. Skidas Lazuri Nena!

Ali İhsan Aksamazi: Laşa Begi, ma tkvan şukuri giʒ̆umert. Mskvaşa nena gemiktirit. Otkvaluşi çkva mutu giğunan na, hele entepeti miʒ̆vit. Allahik bere-bari k̆ala p̆anda goxelan do ʒaşa yextat; pimpili dixaşa gegixtan!

Laşa K̆odua: Dido didi mardi, Ali Begi, ham mskva nzalapa do tkvalaşeni. P̆anda xvameri ort̆at do Ğormotik menceli megçan. Ma Lazepes dido p̆orom. Çku damari çkunis ar diʒxiri miğunan. Ar diʒxiri gomixtaman. Ma Margali vore do tkvanisteri Lazi vore. Lazepe çkimi, Lazuri nena mo gondinamt. Lazuri nena va ğurasen! Lazepes do Margalepes didi tarixi/ ist̆oria miğunan. Dido mcveşi nena miğunan; adatepe do k̆ult̆uri miğunan. Edo amuşeni Ğormotis do p̆ap̆ulepe çkunis mardi do şukuri vuʒ̆vat!

aksamaz@gmail.com