Laz Aydınlarının Yayıncılık Faaliyetleri (ARŞİV)

 

 

 

 

Laz Aydınlarının Yayıncılık Faaliyetleri (ARŞİV)

 

Lazlar, coğrafî olarak hem Türkiye’nin Doğu Karadeniz Bölgesi’nin ve hem de Gürcistan’ın Güney Batı Kafkasya Bölgesinin yerli halkıdır. Yine aynı coğrafyanın yerli halkı olan Megreller ile yakından akrabadırlar. Türkiye Lazları, bölgenin Osmanlı yönetimine geçmesiyle birlikte Müslümanlaşma sürecine girdiler. Megreller ise, ilk Hıristiyan halklar arasında sayılır. “Laz”, Roma/ Bizanslıların onlara verdiği addır.

Akrabaları olan Gürcüler ise, onlara “Megrel” adını veriyordu. “Laz” adı ile Müslümanları, “Megrel” adı ile de Hıristiyanları zamanla özdeşleşmiş ve birbirlerinden kültürel olarak da başkalaşmışlardır. Ne var ki, Gürcüstan Lazlarının önemli bir kesimi, atalarının eski dinleri olan Hıristiyanlığı geçtiğimiz yıllarda büyük ölçüde yeniden seçmişler. Lazca ve Megrelce, Zan/ Kolkh Dilinin günümüzde yaşayan iki temsilcisi olarak bilinir. Lazca- Megrelce, Gürcüce ve Svanca’ya akrabadırlar.

Lazlar; Gürcüstan’ın yanı sıra, Abhazya ve Rusya Federasyonu’nda da yaşarlar. Lazlar, Türkiye’de yerlisi oldukları Doğu Karadeniz Bölgesi’nin yanı sıra Marmara Bölgesi’ndeki Muhacir Laz Köylerinde de yaşarlar. Bunlar 93 Harbi olarak da bilinen 1877- 78 Osmanlı- Rus Savaşı mağduru Muhacir Lazlardır.

Lazlar, aynı Megrel kardeşleri gibi, binlerce yıl öncesinden günümüze kadar imparatorlukların ve son iki yüz yıldır da emperyalistler ve onların beslemesi siyasî kadroların hışmına uğradılar; ekonomik, sosyal, dinsel, kültürel, dilsel zulümlere uğradılar.

Son yüz yıldır, Laz dili ve bununla birlikte de Laz kimliği ağır yaralar aldı. Gel gör ki, Lazca ve Laz kimliği günümüze kadar yaşadı. Lazların tarihi, Megrellerin tarihidir; Gürcülerin, Svanların, Abhazların, Çeçenlerin, Çerkeslerin, bütün Kafkasya halklarının tarihidir. Bu halklar; Müslüman veya Hıristiyan olsun, onların geçmişlerini ayırmak mümkün olmadığı gibi, geleceklerini ayırmak da mümkün değil. Türkiye’de yaşayanları olsun, Kafkasya’da yaşayanları olsun, dil ve kimliklerini koruyarak kardeşleşmeye mecburdurlar.

Kemalist CHP ile Stalinist KP de Hitler ile anlaşmalar imzaladı; halklara karşı asimilasyon uyguladılar

Lazlar, Türkiye’de Kemalizm ve Sovyetler Birliği’nde ise Stalinizmin hışmına uğrayarak, ciddî bir asimilasyona tabi tutuldular. Mustafa Kemal Paşa, 1 Mayıs 1920’de Birinci Meclis’te yaptığı konuşmasında Çerkesler ve diğer halkların kimlikleri yanı sıra Lazların da kimliğini tanımıştı. Ancak Kemalizm ve onun siyasî organizasyonu olan CHP bütün kimlikler gibi Laz kimliğini de asimile etmek için bütün imkânları kullandı. Yalnızca “Lazistan” adı değil, süreç içinde Laz köylerinin adları bile değiştirildi.

Abhazya ve Acaristan’da yaşayan Sovyetler Birliği Lazları, Sovyet yönetiminin ilk yıllarında önemli kazanımlar elde ettiler: Lazca Anadil Okulları, Lazca ders kitapları, Lazca Gazete ve Lazca Tiyatro. Abhazya’da yaşayan Lazlar desteklendi.

Abhazya Hükümeti, yoksul Lazlara Oçamçire Limanı civarında Skurça’da büyükçe bir arazi verdi. Yoksul Lazlar, burada “Kızıl Lazistan Kolhozu”nu oluşturdular. Ne var ki, Stalin yönetimi Lazların bu kültürel haklarını ortadan kaldırdı. Diğer halklar gibi Lazlar da zulüm gördü. Abhazya Lazlarından çok önemli bir kısmı Türkiye’ye göç etmek zorunda kaldı. Bir kısım Acaristan Lazı da Stalin’in zulmünden paylarına düşeni aldı. Stalin’in Abhazya önderi Nestor Lakoba’yı tasfiye etmesiyle birlikte, Abhazya Lazları da önemli bir desteklerini kaybetti.

Abhazya Lideri Nestor Lakoba ve Laz Halk Önderi İskender Tzitaşi ardarda tasfiye edildiler

Kuşkusuz hem Osmanlı Laz aydınları hem de Sovyetler Birliği Laz aydınları, Laz halkının ekonomik, siyasî, sosyal, kültürel vb. benzeri haklarını savunmak ve kimliklerini geleceğe taşımak için insanüstü çaba gösterdiler. Türkiye’de Kemalizm ve Sovyetler Birliği’nde Stalinizm, Laz kimliğinin geleceğe kurumsal olarak taşınmasını engellemekle kalmadı, Laz aydınlarının geçmişteki mücadele ve yayın faaliyetlerine ilişkin bilgileri de ortadan kaldırdılar, imha ettiler. Laz halkını öndersiz bıraktılar. Kemalist ve Stalinist yönetimler Nazilerden de öğrendikleri zalimane yöntemlerle Laz Halkına karşı “kültürel soykırım” uyguladılar. Kemalist CHP yönetimi ve Stalinist KP yönetimi, birbirlerine benzer yöntemlerle muhaliflerini susturdular.

Ardından gelen İkinci Dünya Savaşı ve” Yalta Konferansı” ile “Soğuk Savaş” yılları boyunca Laz dili ve kimliği baskı gördü; insanlar dil ve kimliklerinden utanır hale getirilmeye çalışıldı. Ancak ne Kemalizm ve ne de Stalinizm tamamen başarılı olabildi.

1937’de kapatılan Sarp Sınır Kapısı 1988 Ağustos’unda yeniden açıldı. Sovyetler Birliği ve Türkiye Lazları tekrar kucaklaştı.1991 sonu itibarıyla Sovyetler Birliği çöktü. “Soğuk Savaş” da bitti.

CHP yönetimi, diğer anadiller gibi Lazcaya da tahammül edemedi

Lazlar, Sovyetler Birliği içinde özerk cumhuriyet veya özel bölgesi olmayan halklardandır. Önceden var olan “Kültürel Hakları” da kısa bir süre sonra Stalin Yönetimi tarafından iptal edildiği için, Laz dilinde yayınlanmış fazla eser yoktur. Lazların “Kültürel Haklar”a sahip oldukları dönemde Abhazya’da yayınlanmış eserlere ulaşmak ise, bazı sebeplerden dolayı hiç de kolay değildi.

Türkiyeli Laz aydınları, işte bu şartlarda kitap üretmeye başlamak zorunda kaldı. Başladılar ama bir entelektüel birikimleri yoktu, üstelik entelektüellerde olması gereken dayanışma duygusundan yoksundular. Sınama yanılma metodu ile yola koyuldular.

Laz aydınlarının kolektif olarak ürettikleri ilk çalışma “Ogni Kültür Dergisi”dir. Yıl 1993’dür. Ardında diğer Kafkasyalılarla birlikte ürettikleri “Kafkasya Yazıları” geldi. “Mjora”, “Sima”, “Skani Nena”, “Tanura” , “Ağani Murutskhi” ve “Gazete Noğa”. Bu yayınlar Laz aydınlarının yayınladıkları dergi ve gazetelerin adları. “dutxa.com”, “lazuri.com”, “lazebura.com”, “lazepe.com”, “lazca.com”, “kolkhoba.com”, “http://xn--gazetanoa-xkb.com/” ise internet üzerinden yayın yapan siteleri oldu. Kuşkusuz Laz aydınlarının yazı ve makalelerine yer veren dost siteler de var: “karalahana.com”, “ gomanweb.org”, “yusufbulut.com ilk akla gelenler.

Lazlara, Laz dili ve kimliğine ilişkin makalelerimi diğer yazı ve haberleri yayınlayan dergileri de bu listeye eklemeliyim: “Yeni Kafkasya Gazetesi”, “Alaşara” , “Nart”, “Jineps” “Çveneburi”. Kuşkusuz “Birikim” , “Tarih ve Toplum”, “Sorun Polemik” adlı periyodikleri de burada anmalıyım.

[Kaynak: Ali İhsan Aksamaz, 21 III 2015, yusufbulut.com]

+

(Önerilen okumalar: Ali Sirmen, “Dünyada Bugün/ Şimdi de bu mu çıktı?”, Milliyet Gazetesi, 11 X 1992; Ali İhsan Aksamaz, “Laz Kültürel Kimliğini Yaşatma Çabaları”, circassiancenter.com.tr/ [Kolektif, (Editörler: Tanıl Bora, Murat Gültekingil), “Modern Türkiye’de Siyasî Düşünce, Milliyetçilik, Cilt 4, Sayfa: 924- 926”, İletişim Yayınları, 1. Baskı, İstanbul, 2002]; Ali İhsan Aksamaz, “OGNİ Başarısız Oldu mu?”, 12 IX 2013, yusufbulut.com/ circassiancenter.com; Ali İhsan Aksamaz, “Gürcü Aydınları’nın Yayıncılık Faaliyetleri”, 18 IV 2020, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr; Ali İhsan Aksamaz, “Çerkes Aydınlarının Yayıncılık Faaliyetleri”,  01 IV2020, sonhaber.ch/ hyetert.org;“Demokratik Gürcüler Platformu Olarak Laz Aydını Ahmet Hulusi Kırım ile Yaptığımız Röportaj”,13 VIII 2011, groups.google.com; Haşim Akman: “Laz Enstitüsü Kuruluyor”, A Aktüel Dergisi, sayı 66, 8- 14 Ekim 1992/ Haber- söyleşiyi yeniden yayına hazırlayan: Ali İhsan Aksamaz, 13 VII 2017, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr; "İçindekilerle ‘Ogni Kültür Dergisi’  (1993-1994) ", 12 XI 2020, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr; İsmail Bucaklişi, “Anadilde Yayıncılık Paneli 1-2”, 21 V 2016, Noğa TV, youtube; İsmail Güney Yılmaz, “90'lar: Laz Kültür ve Kimlik Hareketinin Doğuşu”, 7 I 2015,bianet.org; İrfan Ç. Aleksiva,“Cumhuriyet’in 100. yılında Lazca”, 2 III 2023, bianet.org; İsmail Avcı Bucaklişi, "Lazika: Bir Yayın Kolektifi", 1 VIII 2015, jinepsgazetesi.com; Kâmil Aksoylu, “Tarihe Tanıklık/ Laz Kültürel Hareketi/ 93 Süreci” (“Laz Kültürü”, Phoenix Yayınları, Ankara, 2009); “Laz Aydınlarının girişimine basından tepkiler”, 14 V 2022, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr;  “Laz kültür hareketi”, tr.wikipedia.org; “Laz Enstitüsü” Toplantısında Söylediklerim, Gözlem, Eleştiri ve Önerilerim”, 22 XII 2012, yusufbulut.com/ circassiancenter.com; “Laz Enstitüsü Denince (Algıladıklarım- Beklentilerim)” 15 II 2013, yusufbulut.com/ circassiancenter.com; “Lazca medyaya yeni soluk: ‘Aktivizm yerine gazetecilik yapsak daha etkili olurduk”,27  VIII 2020 2020 journo.com.tr; Mecit Çakırusta: “Ben bu işe ana lisanımı yaşatmak için girdim!”, Yeni Kafkasya Gazetesi, Sayı 9, 2003/ circassiancenter.com.tr; “Megrel-Laz Halkı Asimilasyona Birlikte Direnecekti”, kolkhoba.org; Mehmedali Barış Beşli, “Tarihe Karşı Kısa Tarih”, Mjora Lazepeşi Nena, sayı 1, Çiviyazıları Yayınevi, İstanbul, 2000; Mehmet Ender Savcın, “Gürcistan’da akrabalarımız var!”,  11 X 2020, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr; Özcan Sapan, "Biz Bu Ülkenin Çimentosuyuz", lazuri.com; Parna- Beka Çilaşvili, “Türkiye’de Gürcüler ve Lazlar, iki dergi ve iki önder…", 11 IX 2019, tetripiala.wordpress.com; Sebahattin Önkibar, “Politika Günlüğü/ Lazistan Safsatası”, Türkiye Gazetesi, 2 II 1993; Selma Koçiva: “Son aktif yıllarımı Laz Edebiyatına vermek istiyorum!”,  18 III 2021; Ümit Bayazoğlu, “Sıkıcı bir Laz fıkrası/ Polis emeklisi Hayri Hayrioğlu’nun başımıza ördüğü püskülü belâ”, EP/ Ekonomi Politika, sayı 31, 27 VI 1993; “Yamakhoğlu Yüksel Yılmaz (Öldü mü?!)”, Sima Dergisi, Sayı 7, Sima Laz Vakfı Yayını, Fotosan Ofset, İzmit, Mart 2005, circassiancenter.com.tr;Yılmaz Erdoğan: “Ogni Kültür Dergisi” ikinci çocuğum olarak kucağımdaydı!” ,7 VI 2022, sonhaber.ch/circassiancenter.com.tr; “Yürürlükten kaldırılan hükümler”, Resmî Gazete, 12 IV 1991, Sayı: 20843, mevzuat.gov.tr)

 aksamaz@gmail.com

 https://www.circassiancenter.com/tr/laz-aydinlarinin-yayincilik-faaliyetleri/

 https://sonhaber.ch/laz-aydinlarinin-yayincilik-faaliyetleri-arsiv/

https://www.kitapyurdu.com/yazar/ali-ihsan-aksamaz/367.html?srsltid=AfmBOoo_5N7A1b29SDqQ32ErKHmgW0p-ozRkESceMzWNTNmqBHM0Nhit

 

“Batum Muhaciri olarak gelmişiz!”/ “Çkin Batumişen muhaciri komopteret!”/ “ჩქინ ბათუმიშენ მუჰაჯირი ქომოფთერეთ!”

 

 

“Batum Muhaciri olarak gelmişiz!”

 

 

[Ön açıklama: Gülhan Alkan, “Lazuri Visinapamt/ Lazca Konuşuyoruz” adlı Facebook/ Meta sayfasının editörlerinden. Lazcayı çok iyi biliyor ve güzelce de konuşuyor. Gülhan Alkan ile bir röportaj yaptım. Hayat hikâyesi, bayram âdetleri, köyünün tarihine ilişkin bizlere kısa kısa bilgiler verdi. 20 III  2024; Ali İhsan Aksamaz]

+

Ali İhsan Aksamaz: Gülhan Hanım, önce yaşam hikâyenizden konuşalım da öyle başlayalım! Nerede ve ne zaman doğdunuz?  Hangi okullarda öğrenim gördünüz? Mesleğiniz nedir? Çocuklarınız, torunlarınız var mı?

Gülhan Alkan: Kocaeli, Kandıra’nın Beylerbeyi köyünde doğdum. 1965 yılında doğdum.  Köyümüz, Kandıra’nın tek Laz köyü. Köyümüzün Kandıra’ya uzaklığı 19 km. İlkokulu köyde bitirdim. Daha sonra üniversiteye kadar hep dışarıdan okudum. Eskişehir Anadolu Üniversitesi iktisat bölümünde okuyordum. Özel sebeplerden dolayı yarıda bıraktım. Marketimiz vardı. Orada çalıştım. Babam muhtardı. İki çocuğum var.

Ali İhsan Aksamaz: Köyünüzün tarihinden bahseder misiniz? Lazlar oraya nereden gelip yerleşmişler? Köyünüzün adı nereden geliyor?

Gülhan Alkan: Bilebildiğim kadarıyla söyleyeyim. (1877- 1878) Osmanlı- Rus 93 Harbi Batum Muhaciri olarak gelmişiz. Hopa, Kemalpaşa, Çkhala, Okhordiya, Beğlevan’dan on yedi sülale gelmiş. Devlet, önce bu on yedi sülaleyi İstanbul-Sarıyer ile Beylerbeyi çevresine yerleştirmiş. Devlet, daha sonra bu sülâleleri Kandıra- Beylerbeyi köyüne yerleştirmiş. Böylece oraya yerleşmişler. Köyün önceki adı böyle değilmiş, farklıymış. Sonradan köyün adını Beylerbeyi koymuşlar. Bu ad ilk yerleştikleri İstanbul- Beylerbeyi’nden geliyor. Ben böyle biliyorum.

 

Beylerbeyi Köyü

 

Ali İhsan Aksamaz: Mübarek Ramazan günlerindeyiz. Siz de isterseniz, önce çocukluğunuzun Ramazanlarından bahsedin bize! O zamanlar Ramazan adetleri nasıldı? Siz çocuklar oruç tutmaya hevesli miydiniz?  Anne ve babanız sizi sahura kaldırıyor muydu? Sahurda hangi yemekleri yiyordunuz?  Sofrada çoğunlukla hangi yemekler oluyordu? İftar ve sahur sofralarında hangi farklı yemekler oluyordu? Ramazan gelenekleri siz çocukların hoşuna gidiyor muydu?

Gülhan Alkan: Biz küçükken onların gürültüsüne uyandığımızda bizi de sofraya çağırıyordular. Genelde dartılı kesme makarna, yumurta, börek, kahvaltılıkla sahur yapılırdı. İftarda çılbır, çorba, salata, et yemekleri gibi yemekleri yerdik. Ramazan gelenekleri hoşumuza giderdi.

Ali İhsan Aksamaz: Çocukluğunuzda Bayram adetleri nasıldı? Baba ve dedeniz size yeni ayakkabı, elbise alıyor muydu? Bayram günü komşu ve akrabaları ziyaret ediyor muydunuz? Komşu ve akrabaları ziyarete arkadaşlarınızla beraber mi yoksa tek başınıza mı gidiyordunuz? Komşu ve akrabaların ellerini öpüyor muydunuz? Onlar da size bahşiş veriyor muydu? Para veriyorlar mıydı, ne bileyim, fındık, ceviz, kuru üzüm veriyorlar mıydı?!  Fındık, ceviz, kuru üzüm o zamanlar bayram bahşişi sayılıyor muydu? Tabii para da veriyorlardı. O parayla neler yapıyordunuz?

Gülhan Alkan: Akrabalar birbirlerini ziyaret ederlerdi. Dedem bizim yanımıza köye gelirdi. Kandıra'da oturanları da toplar köyümüze getirirdi. Bayramlaşırlardı. Babam elbise ve ayakkabı alırdı. Dedem, bana leblebi şekeri getiriyordu. Dedemin verdiği leblebi şekerinin tadını hâlâ unutmadım. Akrabalar ve komşular özellikle küçükler genelde dedeme gelirlerdi. Kendisi çok saygın biriydi. Biz de onlara kardeşlerimle gider ellerini öperdik. Şimdi çocukluğumu çok hatırlamasam da pek öyle şeyler verildiğini görmedim. Belki de bizim de pek ihtiyacımız olmadığı içindir.

Ali İhsan Aksamaz: Biraz da, lütfen, bize eski düğünlerden bahsedin? Düğünler nasıl oluyordu? O zamanlar hangi gelenekler vardı?

Gülhan Alkan: Önceleri modern davullu, zurnalı, kemençeli hatta köçekli düğünler oluyordu. Biz, kemençeyi biliyoruz ama tulumu bilmiyoruz. Köyde kardeş kardeş yaşıyorduk. Sonraki siyasî zihniyetler, köyün insanlarını kutuplaştırdılar.

Ali İhsan Aksamaz: Gülhan Hanım, çok teşekkür ederim; başka sorum yok.  Ancak sizin söyleyecekleriniz varsa, lütfen onları da söyleyin!

Gülhan Alkan: Bu röportaj için ben de teşekkür ederim.

 

“Lazuri Visinapamt”, ilgiyle izleniyor

 

 

+

“Çkin Batumişen muhaciri komopteret!”

 

 

[Goʒ̆otkvala: Gulhan Alk̆ani, “Lazuri Visinapamt” coxoni Facebook/ Meta-şi sayfaşi edit̆orepeşen arteri ren. Lazuri dido k̆ai kuçkin do mskvaşati ğarğalaps. Gulhan Alk̆ani k̆ala ar rop̆ort̆aji dop̆i. Skidala muşişen, bayramişi adetepeşen, oput̆e muşişi tarixişen mk̆uleşa ambaepe komomçu. 20 III 2024, Ali İhsan Aksamazi]

+

Ali İhsan Aksamazi: Gulhan xanum, so do mundes dibadit?  Mu nʒ̆opulapes, mundes igurit? Mu mesleği giğunan? Berepe, motape giqounani? Çkinda antepeşen molagaşinenani!

Gulhan Alk̆ani: K̆ocaeli- K̆andiraşi oput̆e Beylerbeyis dovibadi. (1965) vit̆onçxorooşdosumeneçidoxut ʒ̆anas dovibadi.  K̆andiraşi arteği Lazuri oput̆e ren çkini. Çkini oput̆eşi K̆andiraşa mendranoba (19) vit̆onçxoro kilomet̆re ren. İlkineri mektebi oput̆es dovik̆itxi. Uk̆ule universit̆eşakis iro galendon dovik̆itxi. Eskişehir Anadolu Universit̆eşi iktisatişi branşis mskvaşa vik̆itxupt̆u. Doxmeli sebebepeten, ek ok̆itxu gverdi gzas mevaşkvi. Baba çkimi esnafi ren. Dido didi bakaliş dukyani, mark̆et̆i komiğut̆es do ek baba çkimi k̆ala doviçalişi, esnafluği dop̆i. Baba çkimi muxtari rt̆u. Jur bere komiqonun.

Ali İhsan Aksamaz: Çkinda oput̆e tkvanişi tarixişen molagaşinenani? Ekoni Lazepe solen muhaciri mexterenan do mundes K̆andiraşa, Beylerbeyişa dibargerenan. Oput̆eşi coxo solen moxtimeri ren? 

Gulhan Alk̆ani: Namaçkinen k̆onariten giʒ̆vat: (1877- 1878) vit̆onovrooşido sumeneçidovit̆oşkvit- vit̆onovrooşidosumeneçidovit̆oovro Osmanli- 3arobaşi Rusyaşi (otxoneçidovit̆osum) 93 Harbişi zamanis, çkin Batumişen muhaciri komopteret; Xopa, Kemalpaşa/ Mak̆riali/ Noğedi, Çxala, Oxordia/ Beğlevanişen (17) vit̆oşkvit sulale komoxteren. Devletik aya vit̆oşkvit sulale ipti Mp̆olişi Sariyerişa, Beylerbeyişa do entepeşi etrafişa kodobargeren. Uk̆uleti devletik am sulalepe   K̆andıraşi oput̆e Beylerbeyişa kodobargeren. Aşopeten çkinepe Beylerbeyişa kodibargerenan. Oput̆eşi çkinişi ʒ̆oxleni coxo aşo var t̆eren, fark̆li t̆eren. Uk̆ule oput̆es aya coxo gyodverenan: Beylerbeyi. Aya coxo, ipti nakodibarges Mp̆oli- Beylerbeyişen moxtimeri ren. Man aşo miçkin do mutu var.

Ali İhsan Aksamazi: Andğaneri ndğas mubareği Remazanişi ndğalepes voret. Tkvanti ginonanna, ipti beroba tkvanişi Remazanepeşen molamişinit! Emindros muç̆o iqvet̆u Remazanişi adetepe? Tkvan berepes op̆içvuşa toli giğut̆esi? Op̆içvuşa xavesoba giğut̆esi berepes?  Nana do babak goselat̆esi moselas? Moselas mu gyarepe imxort̆it?  Didopeten mu oç̆k̆omalepe iqvet̆u sofras?  Remazani şeni iftari do moselaşi sufrapes mu goçkvaneri oç̆k̆omalepe iqvet̆u? Tkvan berepes Remazanişi adetepe k̆ai gaʒ̆onet̆esi?

Gulhan Alk̆ani: Çkin ç̆it̆a navort̆it zamanepes, didilepeşi şamataten çkinti gop̆k̆uʒxitşi, didilepek çkinti moselaşi sufraşa micoxupt̆es. Didopeten dartili- k̆vateri mak̆arina, markvali, bureği, k̆afaltişi mutupe iqvet̆u sahurişi sufras. İftarişi zamanis, çilbiri, çorba, salat̆a, xorʒişi oç̆k̆omalepe do amusteri oç̆k̆omalepe vimxort̆it. Remazanişi adetepe çkin berepes k̆ai domaʒ̆onet̆es, moro mu!

Ali İhsan Aksamazi: Bayramişi adetepe muç̆o iqvet̆u beroba tkvanis? Baba do p̆ap̆uk tkvan ağne k̆uçxeşmodvalu, dolokunu yegiç̆opupt̆esi? Bayramişi ndğas, manžagerepeşi, mzaxalepeşi, didilepeşi mok̆itxuşa ulut̆iti?  Manžagerepeşi, mzaxalepeşi, didilepeşi mok̆itxuşa manebrape k̆ala artot ulut̆iti vana tito- tito ulut̆iti? Manžagerepes, mzaxalepes, didikepes xes gvacunt̆iti? Edo entepek mu baxçişi mekçapt̆es. Para mekçapt̆esi, mu miçkin, txiri, neži, xomula qurženi mekçapt̆esi?! Txiri, neži, xomula qurženiti bayramişi baxçişi işinet̆ui emindoras? Parati mekçapt̆es elbet. Edo eya paraten muepe ikipt̆it?

Gulhan Alk̆ani: Manžagerepek artikartis movik̆itxupt̆es. P̆ap̆u çkimi oxori çkinişa momixtept̆u, yani çkinişa momixtept̆u. K̆andiraşi şkaguris naskidunanpesti uç̆andept̆u do entepe k̆ala oput̆e çkinişa momixtept̆es. Artikartis “Bayrami gexvameri gaqvas, Bayrami xeirli gaqvas”- ya uʒ̆umert̆es. Babak çkin dolokunu do k̆uçxeşmodvalu yemiç̆opupt̆es. P̆ap̆uk leblebişşekeri momiğapt̆u. P̆ap̆uk nakomomçu leblebişşekerepeşi nostoni aʒ̆işa var gomoç̆k̆ondu.

Mzaxali do manžagerepe, didopetenti ç̆it̆ape p̆ap̆u çkimi mok̆itxu şeni oxorişa momixtept̆es. P̆ap̆u çkimi dido şineri do ğirsoni k̆oçi rt̆u. Moxtimerepek p̆ap̆u çkimis xes tito- tito  kogvacundupt̆es. Çkinti cumalepe do dalepe çkimi k̆ala entepeşa mevulurt̆it do çkinti entepes xepes tito- tito mskvaşa kogvacundupt̆it.  Aʒ̆i beroba çkimi k̆aixeşa va mşuns ama eşo mutupe namomçesti va bžiri do va mşuns.

Ali İhsan Aksamazi: Amʒikati ç̆andape do dugunepeşen molamişinit, mu iqven! Ç̆andape, dugunepe muç̆o iqvet̆u? Mu adetepe uğutes emindros?

Gulhan Alk̆ani: ʒ̆oxleneri zamanepes, modernuri dugunepe iqvet̆u; k̆oçepek daulu geleçapt̆es, zurna geleçapt̆es, kemençe geleçapt̆es, k̆oçepekti deli steri mskvaşa xoronapt̆es.  Çkin kemençe komiçkinan ama guda va miçkinan. ʒ̆oxleni zamanepes, çkin oput̆es artikarti k̆ala mskvaşa pskidut̆it. Artoba komiğut̆es.  Uk̆uleni siyasuri gagnapaten, oput̆eşi xalk̆is artoba gundunu.

Ali İhsan Aksamazi: Guhan xanumi, dido şukuri goğodapt. Çkva k̆itxala va miğun tkvanda. Mara tkvan otkvaluşi mutu giğunanna, entepeti miʒ̆vit!

Gulhan Alk̆ani: Am rop̆ort̆aji şeni mati dido şukuri goğodapt.

+

“ჩქინ ბათუმიშენ მუჰაჯირი ქომოფთერეთ!”

 

 

[გოწოთქვალა: გულჰან ალკანი, “ლაზური ვისინაფამთ” ჯოხონი Facebook/ Meta-ში საჲჶაში ედიტორეფეშენ ართერი რენ. ლაზური დიდო კაი ქუჩქინ დო მსქვაშათი ღარღალაფს. გულჰან ალკანი კალა არ როპორტაჟი დოპი. სქიდალა მუშიშენ, ბაჲრამიში ადეთეფეშენ, ოფუტე მუშიში თარიხიშენ მკულეშა ამბაეფე ქომომჩუ.   20 III 2024, ალი იჰსან აქსამაზი]

+

ალი იჰსან აქსამაზი: გულჰან ხანუმ, სო დო მუნდეს დიბადით?  მუ ნწოფულაფეს, მუნდეს იგურით? მუ მესლეღი გიღუნან? ბერეფე, მოთაფე გიყოუნანი? ჩქინდა ანთეფეშენ მოლაგაშინენანი!

გულჰან ალკანი: კოჯაელიში კანდირაში ოფუტე ბეჲლერბეჲის დოვიბადი. (1965) ვიტონჩხოროოშდოსუმენეჩიდოხუთ წანას დოვიბადი.  კანდირაში ართეღი ლაზური ოფუტე რენ ჩქინი. ჩქინი ოფუტეში კანდირაშა მენდრანობა (19) ვიტონჩხორო ქილომეტრე რენ. ილქინერი მექთები ოფუტეს დოვიკითხი. უკულე უნივერსიტეშაქის ირო გალენდონ დოვიკითხი. ესქიშეჰირ ანადოლუ უნივერსიტეში იქთისათიში ბრანშის მსქვაშა დოვიკითხუფტუ. დოხმელი სებებეფეთენ, ექ ოკითხუ გვერდი გზას მევაშქვი. ბაბა ჩქიმი ესნაჶი რენ. დიდო დიდი ბაქალიშ დუქჲანი, მარკეტი ქომიღუტეს დო ექ ბაბა ჩქიმი კალა დოვიჩალიში, ესნაჶლუღი დოპი. ბაბა ჩქიმი მუხტარი რტუ. ჟურ ბერე ქომიყონუნ.

ალი იჰსან აქსამაზ: ჩქინდა ოფუტე თქვანიში თარიხიშენ მოლაგაშინენანი? ექონი ლაზეფე სოლენ მუჰაჯირი მეხთერენან დო მუნდეს კანდირაშა, ბეჲლერბეჲიშა დიბარგერენან. ოფუტეში ჯოხო სოლენ მოხთიმერი რენ? 

გულჰან ალკანი: ნამაჩქინენ კონარითენ გიწვათ: (1877- 1878) ვიტონოვროოშიდო სუმენეჩიდოვიტოშქვით- ვიტონოვროოშიდოსუმენეჩი დოვიტოოვრო ოსმანლი- ცარობაში რუსჲაში (ოთხონეჩიდოვიტოსუმ) 93 ჰარბიში ზამანის, ჩქინ ბათუმიშენ მუჰაჯირი ქომოფთერეთ; ხოფა, ქემალფაშა/ მაკრიალი/ ნოღედი, ჩხალა, ოხორდია/ ბეღლევანიშენ (17) ვიტოშქვით სულალე ქომოხთერენ. დევლეთიქ აჲა ვიტოშქვით სულალე იფთი მპოლიში სარიჲერიშა, ბეჲლერბეჲიშა დო ენთეფეში ეთრაჶიშა ქოდობარგერენ. უკულეთი დევლეთიქ ამ სულალეფე   კანდირაში ოფუტე ბეჲლერბეჲიშა ქოდობარგერენ. აშოფეთენ ჩქინეფე ბეჲლერბეჲიშა ქოდიბარგერენან. ოფუტეში ჩქინიში წოხლენი ჯოხო აშო ვარ ტერენ, ჶარკლი ტერენ. უკულე ოფუტეს აჲა ჯოხო გჲოდვერენან: ბეჲლერბეჲი. აჲა ჯოხო, იფთი ნაქოდიბარგეს მპოლი- ბეჲლერბეჲიშენ მოხთიმერი რენ. მან აშო მიჩქინ დო მუთუ ვარ.
ალი იჰსან აქსამაზი: ანდღანერი ნდღას მუბარეღი რემაზანიში ნდღალეფეს ვორეთ. თქვანთი გინონანნა, იფთი ბერობა თქვანიში რემაზმნეფეშენ მოლამიშინით! ემინდროს მუჭო იყვეტუ რემაზანიში ადეთეფე? თქვან ბერეფეს ოპიჩვუშა თოლი გიღუტესი? ოპიჩვუშა ხავესობა გიღუტესი ბერეფეს?  ნანა დო ბაბაქ გოსელატესი მოსელას? მოსელას მუ გჲარეფე იმხორტით?  დიდოფეთენ მუ ოჭკომალეფე იყვეტუ სუჶრას?  რემაზანი შენი იჶთარი დო მოსელაში სუჶრაფეს მუ გოჩქვანერი ოჭკომალეფე იყვეტუ? თქვან ბერეფეს რემაზანიში ადეთეფე კაი გაწონეტესი?

გულჰან ალკანი: ჩქინ ჭიტა ნავორტით ზამანეფეს, დიდილეფეში შამათათენ ჩქინთი გოპკუცხითში, დიდილეფექ ჩქინთი მოსელაში სუჶრაშა მიჯოხუფტეს. დიდოფეთენ დართილი- კვათერი მაკარინა, მარქვალი, ბურეღი, კაჶალთიში მუთუფე იყვეტუ საჰურიში სუჶრას. იჶთარიში ზამანის, ჩილბირი, ჩორბა, სალატა, ხორციში ოჭკომალეფე დო ამუსთერი ოჭკომალეფე ვიმხორტით. რემაზანიში ადეთეფე ჩქინ ბერეფეს კაი დომაწონეტეს, მორო მუ!

ალი იჰსან აქსამაზი: ბაჲრამიში ადეთეფე მუჭო იყვეტუ ბერობა თქვანის? ბაბა დო პაპუქ თქვან აღნე კუჩხეშმოდვალუ, დოლოქუნუ ჲეგიჭოფუფტუი? ბაჲრამიში ნდღას, მანძაგერეფეში, მზახალეფეში, დიდილეფეში მოკითხუშა ულუტითი?  მანძაგერეფეში, მზახალეფეში, დიდილეფეში მოკითხუშა მანებრაფე კალა ართოთ ულუტითი ვანა თითო- თითო ულუტითი? მანძაგერეფეს, მზახალეფეს, დიდიქეფეს ხეს გვაჯუნტითი? ედო ენთეფექ მუ ბახჩიში მექჩაფტეს. ფარა მექჩაფტესი, მუ მიჩქინ, თხირი, ნეძი, ხომულა ყურძენი მექჩაფტესი?! თხირი, ნეძი, ხომულა ყურძენითი ბაჲრამიში ბახჩიში იშინეტუი ემინდორას? ფარათი მექჩაფტეს ელბეთ. ედო ეჲა ფარათენ მუეფე იქიფტით?

 გულჰან ალკანი: მანძაგერეფექ ართიქართის მოვიკითხუფტეს. პაპუ ჩქიმი ოხორი ჩქინიშა მომიხთეფტუ, ჲანი ჩქინიშა მომიხთეფტუ. კანდირაში შქაგურის ნასქიდუნანფესთი უჭანდეფტუ დო ენთეფე კალა ოფუტე ჩქინიშა მომიხთეფტეს. ართიქართის “ბაჲრამი გეხვამერი გაყვას, ბაჲრამი ხეირლი გაყვას”- ჲა უწუმერტეს. ბაბაქ ჩქინ დოლოქუნუ დო კუჩხეშმოდვალუ ჲემიჭოფუფტუ. პაპუქ ლებლებიშშექერი მომიღაფტუ. პაპუქ ნაქომომჩუ ლებლებიშშექერეფეში ნოსთონი აწიშა ვარ გომოჭკონდუ.

მზახალი დო მანძაგერეფე, დიდოფეთენთი ჭიტაფე, პაპუ ჩქიმი მოკითხუ შენი ოხორიშა მომიხთეფტეს. პაპუ ჩქიმი დიდო შინერი დო ღირსონი კოჩი რტუ. მოხთიმერეფექ პაპუ ჩქიმის ხეს თითო- თითო მსქვაშა ქოგვაჯუნდუფტეს. ჩქინთი ჯუმალეფე დო დალეფე ჩქიმი კალა ენთეფეშა მევულურტით დო ჩქინთი ენთეფეს ხეფეს თითო- თითო მსქვაშა ქოგვაჯუნდუფტით.  აწი ბერობა ჩქიმი კაიხეშა ვა მშუნს ამა ეშო მუთუფე ნამომჩესთი ვა ბძირი დო ვა მშუნს.

ალი იჰსან აქსამაზი: ამციქათი ჭანდაფე დო დუგუნეფეშენ მოლამიშინით, მუ იყვენ! ჭანდაფე, დუგუნეფე მუჭო იყვეტუ? მუ ადეთეფე უღუთეს ემინდროს?

გულჰან ალკანი: წოხლენერი ზამანეფეს, მოდერნური დუგუნეფე იყვეტუ; კოჩეფექ დაულუ გელეჩაფტეს, ზურნა გელეჩაფტეს, ქემენჩე გელეჩაფტეს, კოჩეკეფექთი დელი სთერი მსქვაშა ხორონაფტეს.  ჩქინ ქემენჩე ქომიჩქინან ამა გუდა ვა მიჩქინან. წოხლენი ზამანეფეს, ჩქინ ოფუტეს ართიქართი კალა მსქვაშა ფსქიდუდიტით. ართობა ქომიღუტეს.  უკულენი სიჲასური გაგნაფათენ, ოფუტეში ხალკის ართობა გუნდუნუ.

ალი იჰსან აქსამაზი: გულჰან ხანუმ, დიდო შუქური გოღოდაფთ. ჩქვა კითხალა ვა მიღუნ თქვანდა. მარა თქვან ოთქვალუში მუთუ გიღუნანნა, ენთეფეთი მიწვით!

გულჰან ალკანი: ამ როპორტაჟი შენი მათი დიდო შუქური გოღოდაფთ.

(Önerilen okumalar: Avni Ertaş: “Tarım, eğitim ve dış politika değişmez devlet politikaları olmalı!”, sonhaber.ch, 19. VII. 2024; Bayram Ali Özşahin: “Kapitalizm her şeyi aşındırıyor, öğütüyor, eritiyor, kaybediyor!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 14. VIII. 2019; Besim Özel: “Köyümüzde Lazca türküler söylenirdi”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 11. IV. 2022; Cemil Telci: “Çay Üreticileri de Özel Şirketlerin İnsafına Kaldı!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 19. VI. 2021; Cihangir Bilgin: “Anadolu’da yaşamış ozan ve âşıkların divanını okudum!”, sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr, 11. XII. 2021; Cihangir Bilgin: “Kendi kültürümüze ve anadilimize dair tek kalem oynatmamak çok zoruma gitmişti!”, sonhaber.ch sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr, 12. XII. 2021; Cihangir Bilgin: “Batum, Tiflis, Rustavi’de arşiv çalışmaları yaptım!”, sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr, 14. XII. 2021; Cihangir Bilgin: “Lazca mücadelemize devam edeceğiz!”, sonhaber.ch / gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr, 16. XII. 2021; Demir Akın “Ne Kadar Çok Dil, O Kadar Çok Zenginlik!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 30. XI. 2018; Ergün Konakçı: “Vatandaşların Eğitim ve Kültür İhtiyaçları İçin Çeşitli Faaliyetlerde Bulunmak Siyasî Bir Eylem Değildir!”, circassiancenter.com.tr, 24. VIII. 2019; Erol Kant “Antik çağlardan günümüze gelen bu kadim dili yaşatmamız gerekiyor!”, sonhaber.ch, circassiancenter.com.tr, gurcuhaber.com, 31. VIII. 2022; Fatma Başural: “Anadilimizi, Kültürümüzü, Geleneklerimizi Bilelim!”, circassiancenter.com.tr, 1. XII. 2018; Gülcan Yüksel Asılyazıcı: “Dört Elle Lazca İçin Savaşan Biri Olup Çıktım!”, sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr, 29. III. 2021; Gülhan Alkan: “Batum Muhaciri olarak gelmişiz!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 25. III. 2024; Hasan Uzunhasanoğlu: “Lazca, Bir Dialekt (Ağız, Şive) Değil, Bir Dildir!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 21. VIII. 2019; İnci Derya Turna, “Anadilimiz ve Köklü Güzel Kültürümüz Yok Olmasın!”; circassiancenter.com.tr, 11. IX. 2019;  İnci Derya Turna: “Hoca olan dedem, babama; ‘müziğinle insanları eğlendirip Sevap  kazan’ demiş!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 06. XI. 2024; Kemal Özbıyık:  “Olgun  insanlar bir araya gelmezsek, dilimiz de ölecek!”, sonhaber.ch/circassaiancenter.com.tr, 30. XI. 2018; Kemal Özbıyık: “Tam kırk yıl oldu; bırakmadım”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 30. XI. 2018;  Kemal Özbıyık: “Paylaşamadığımız ne var?!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 30. XI. 2018;  Maksut Kesici: “Lazca Eğitim Görebilseydim, Türkçeyi Güzelce Öğrenebilseydim, Böyle Zor Bir Hayatım Olmayacaktı!”, circassiancenter.com.tr/ sonhaber.ch, 25. XI. 2018; Mecit Çakırusta ile Haber& Söyleşi, Yeni Kafkasya Gazetesi, Sayı 9, 2003/ circassiancenter.com.tr; Mircan Kaya: “Çocuklara Ninnilerimizi Duyurmak İstiyorum!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 11. V. 2020; M. Recai Özgün ile Haber& Söyleşi,  Yeni Kafkasya Gazetesi, Sayı 8, Nisan 2003/ circassiancenter.com.tr; M. Yılmaz Avcı ile Haber& Söyleşi, Yeni Kafkasya Gazetesi, Sayı 6, Ekim 2002/ circassiancenter.com.tr; Muhammed Paşaşi: “Çocuk, dili anneden öğrenecek!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr,  02. II. 2025; Murat Karadeniz: “Gazete Noğa’yı Tamamen Lazca Yayınladık!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 18. II. 2022; Musa Karaalioğlu: “Ağlamayana Süt Vermezler!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 29. IV. 2020; Orhan Bayramin ile Haber& Söyleşi, Yeni Kafkasya Gazetesi, Sayı 5, Mayıs 2002/ circassiancenter.com.tr; Orhan Bayramin: “Laz Edebiyatı 1996’dan Fersah Fersah İleride!”, sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr/ simavakfi.org, 15. III. 2021; Osman Şafak Büyüklü: “Lazlar, çalışmalarını kolektif ortam içinde yapmalı!”, circassiancenter.com.tr/ sonhaber.ch, 21. VIII. 2019; Ozan Sarı: "Eğer bu  çalışmaları biz yapmazsak bizim yerimize  başkaları yapar ve kendilerine göre anlamlandırıp yorumlarlar!", sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 04. XII. 2024; Önder Acar: “Oçamçire’deki Laz Okulu’nda da Öğrenim Görmüş Anneannem!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr/ gurcuhaber.com, 11. X. 2019; Özlem Şendeniz: “Yerelin gündelik yaşam bilgisine kıymet veriyorum!”, sonhaber.ch, circassiancenter.com.tr; gurcuhaber.com, 10. II. 2020; Rıdvan Özkurt Anç̆aşi: “Çoğunlukla Aşk, Doğa, İnsana İlişkin Şiirler Yazıyorum!”, sonhaber.ch, circassiancenter.com.tr, 04. II. 2022; Ruhan Odabaş, “Yitmek Üzere Olan Dilimizi Yaşatabilme Çabasındayım!”, sonhaber.ch, circassiancenter.com.tr, 3. VII. 2021; Sabri Aslışen: “Yüksek yerleşim yerlerinde saha çalışması yapmak da istiyorum!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 22. VII. 2023; Sami Fitoz: “Çocuklarımızın anadilimizi öğrenmesini istiyorum!”, circassiancenter.com.tr/ sonhaber.ch, 7. X. 2019; Selma Koçiva: “Son Aktif Yıllarımı Laz Edebiyatına Vermek İstiyorum!”, sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr/ turklaz.com/ avrupaforum4.org, 24. II. 2021; Semih Akgün, (Ali İhsan Aksamaz ile Söyleşi): “Anadilleriyle ilgili insanların söyledikleri hamaset dolu lâflarının içini bir proje etrafında doldurmak üzere bir araya gelmeleri ve neyi nasıl yapacakları konusunda işbaşı yapmaları gereklidir.”, cherkessia.net, 28. VII. 2011; Semih Akgün, (Ali İhsan Aksamaz ile Söyleşi): “Ana dillerin “ağız, şive, lehçe ve diyalekt” farklılıklarını öne sürenler, bu anadilleri küçümsemek için bunu yapıyorlar”, cherkessia.net, 19. VI. 2012; Yılmaz Erdoğan: “Bizimkiler Sohum’a Yerleşmiş!”, circassiancenter.com.tr, 22. XI. 2018; Yılmaz Erdoğan: “Ogni Kültür Dergisi” ikinci çocuğum olarak kucağımdaydı!” , sonhaber.ch/circassiancenter.com.tr, 7. VI. 2022; Yılmaz Erdoğan: “Böyle bir kitabı hazırlamak kolay değil!”, circassianacenter.com.tr/ sonhaber.ch, 09. III. 2024; Yılmaz Erdoğan: "Sözlük Lazca-Türkçe olmayacak. Türkçe- Lazca olacak!", aliihsanaksamaz.blogspot.com, 27. I. 2025; “Laz Vakfı Girişim Komitesi’nden Yüksel Yılmaz ile Görüşme”, Ogni Kültür Dergisi, Sayı 1, İstanbul, 1993)

 

aksamaz@gmail.com

 

https://sonhaber.ch/gulhan-alkan-ile-soylesi-turkce-lazca/

 https://www.circassiancenter.com/tr/batum-muhaciri-olarak-gelmisiz/