“Dedemin İnsanları”
Bir yıl Antalya’da
okudum; akrabaların evi Şarampol Caddesi’ndeydi. Kapı komşuları ile akraba
gibiydiler. Komşu ailenin bireyleri, kendi aralarında bazen farklı bir dil
konuşuyordu; hiç yadırgamadım. Çünkü bizimkiler de aralarında Lazca
konuşuyordu.
Komşuların
konuştuklar dil, bana “Rumca”yı çağrıştırıyordu. Samatya ve Bakırköy’deki
komşulardan “Rumca”ya biraz aşinaydım.
Bir
gün sordum:
-Sizin
bu konuştuğunuz dil “Rumca” mı?!
Komşu
ailenin büyük kızı:
-Hiç
“Rumca” olur mu?! “Girit(li)ce”! Biz Girit Muhaciriyiz! Müslümanız!
Doğrusunu
isterseniz, okuldaki tarih derslerden Girit’in Ege Denizi’nde bir ada olduğunu
biliyordum. Giritli Şevki’nin kim olduğunu da biliyordum. Hatta “Tepside tirit,
elden gitti Girit” diye tekerleme gibi bir söylemi de büyük teyzemden
duymuştum. Ancak ne Girit Muhacirleri’nden ne de “Girit(li)ce”den haberim
vardı.
Aradan
yıllar geçti. Girit Adasını da, Girit Muhacirlerini de, “Girit(li)ce” konusunu
da unuttum.
1980’lerin
sonuydu; bir gün bir gazetede Girit’e ilişkin bir haber okudum. Haberde
Yunanistan’dan ayrılmayı amaçlayan “Girit Özgürlük Komitesi” adlı bir kuruluşun
faaliyetlerinden bahsediliyordu. Yunanistan Hükümetinin, Giritlilere danışmadan
ABD’ye adada üsler vermesi sebebiyle on binlerce Giritlinin, protesto
gösterileri düzenlediği de belirtiliyordu. Bu haber ilgimi çekti. O günün
şartlarında ulaşabildiğim kaynaklardan Girit Adası tarihi, Giritliler ve
“Girit(li)ce” üzerine bilgi edinmeye çalışmıştım.
“Giritliler de oluşturdukları
partizan gruplarıyla Hitler Almanya’sının askerî işgaline direnir”
Stratejik
önemi sebebiyle Girit Adası’nda Büyük Britanya’nın askerî üsleri bulunur. Bu
askerî üslerden rahatsız olan Hitler Almanya’sı, 20
Mayıs 1941’de “Merkür” kod adını verdiği askerî operasyonla Girit Adası’nı işgal
eder. Yunanistan Hükümeti, Büyük
Britanya’nın askerî desteğiyle işgale karşı koyar. Giritliler de oluşturdukları partizan gruplarıyla
Hitler Almanya’sının askerî işgaline direnir.
Hitler Almanya’sı yenildiğinde, işgale direnen partizanlar, Girit’in
bağımsızlığını ilân etmek isterler. Ancak Büyük Britanya, bu ayrılıkçı
hareketleri bastırır ve Girit Adası’nın tekrar Yunanistan Hükümeti Yönetiminde
kalmasını sağlar.
Yıllar sonra Çağan Irmak'ın senaristi olduğu ve
yönetmenliğini de yaptığı “Dedemin İnsanları” adlı filmi izleyince tekrar
Girit’i, Girit Muhacirlerini ve “Girit(li)ce” konusunu da
hatırlamış oldum. Bu makalemde kısaca bu film
üzerinde duracağım.
30 Ocak 1923’de, T.B.B.M. Hükümeti ile
zamanın Yunanistan Hükümeti arasında imzalanan “Nüfus Mübâdelesi Anlaşması”
ardından Yunanistan’dan Anadolu’ya yaşanan Müslüman “mübâdelesi”yle Giritli
Müslümanlar da yaşadıkları toprakları terk etmek zorunda kalır.
Gazeteci Saygı Öztürk, “Sözcü
Gazetesi”ndeki bir makalesinde, Ümit
Yalım’ın Girit’e ilişkin verdiği bilgileri aktarıyor:
“Adanın hukukî statüsünün 30 Mayıs 1913 Londra Antlaşması, 10
Ağustos 1913 Bükreş Antlaşması, 14 Kasım 1913 Atina Antlaşması ve 24 Temmuz
1923 Lozan Antlaşması olmak üzere toplam dört antlaşmayla belirlendiğini söyleyen
Yalım, Girit'in sadece dörtte birinin Yunanistan'a, dörtte üçünün de Türkiye'ye
ait olduğunu iddia ediyor.”(07. XII. 2017).
1800’lü yılların sonunda Girit Adasında
yaşanan kanlı olaylar sebebiyle de Müslüman Giritlilerin topraklarından
ayrılmak zorunda kaldığını burada belirtmeliyim.
“Gülcemal”
Senarist- yönetmen
Çağan Irmak, Girit Adasından “Gülcemal” adlı gemi ile İzmir’e
getirilip bölgede iskân edilen Müslüman Girit mübâdillerinin trajik hikâyesini
anlatıyor bu filmiyle. İnsanı ağlatan bir film. Çetin Tekindor, usta
oyunculuğuyla Resmolu Mehmet Bey’i yaşıyor.
Bu film, Türkiye’de mübâdele konulu ilk uzun metrajlı film olma
özelliğini de taşıyor.
Çağan Irmak, Tuhafiyeci dede Girit- Resmolu Mehmet Bey ile küçük torunu Ozan’ın
ilişkilerinden hareketle bizleri bir 1920’lerin Girit’ine, bir 1970-80’li
yılların Ege’sine götürüyor.
Birkaç parça eşya ile evlerini
terk etmek zorunda kalan Müslüman mübâdiller, kafileler halinde limana
giderlerken aynı dili konuştukları Hıristiyan bir Giritli komşularına sataşır:
“Defolun Türkler! Defolun
vatanımızdan! Türkten dost olur mu? Öldürmediğimize dua etsinler! Defolun
Türkler, cehennemin dibine!”
Kendisi de mübâdil bir aileden
gelen Çağan Irmak’ın, senaryosunda yer verdiği bu sözler, kuşkusuz
ailesinden duyduğu anılarına dayanıyor.
Filmde dikkat çeken bir
diğer konu da, Müslüman Girit mübâdillerinin aralarında “Girit(li)ce”
konuşmaları. Bu diyaloglar Türkçe altyazı ile veriliyor.
Kendilerini İzmir’e
götürecek olan “Gülcemal” adlı geminin gelmesini aç-susuz günlerce limanda
beklerler. Filmdeki bu sahnelerde de mübâdiller aralarında yalnızca
“Girit(li)ce” konuşuyor.
Nihâyet “Gülcemal”
gelir, gemiye binerler. Mübâdiller gemide de “Girit(li)ce” konuşmaya devam
eder. Türkçe karşılıkları alt yazı olarak verilen “Girit(li)ce” bu diyaloglarla
Çağan Irmak, Girit mübâdillerinin Anadolu’ya ayak bastıklarında
“Girit(li)ce”den başka bir dili bilmediklerine dikkat çekiyor olmalı. Karantina
kayıtları sırasında bile görevlilerle Türkçeden
“Girit(li)ce”ye-“Girit(li)ce”den Türkçeye çeviri yapan bir tercüman
aracılığıyla anlaşabiliyor mübâdiller.
Filmin başkahramanı tuhafiyeci Mehmet Bey, hep doğduğu Resmo’ya gitmek ister. Ancak zamanın ruhuna bağlı engeller vardır. Girit’e
ulaşacağı umuduyla sürekli olarak şişelere nameler koyup denize atar; aklında
kalan az buçuk “Yunanca”yla. Filmdeki sofra sahnesinde söyledikleri de dikkat
çekici:
“Sevmezler bizi… Orada “Türk
tohumu”, burada “Yunan gâvuru!”
Tarihçi
İlber Ortaylı, Milliyet Gazetesi’nde yayımlanan bir makalesinde Giritlilerin
kökenine ilişkin şöyle yazıyor:
“Araştırmalar yapılırsa ada
halkının etnik yapısı üzerinde çok çarpıcı gerçekler ortaya çıkar. Ada büyük
ölçüde Helen kökenli görünmüyor. Bu kadar Venedikli, bu kadar Yahudi, bu kadar
Afrikalı ve Orta Şarklı ve Türk nereden gelip nereye gitti? Ada halkının
soyadları dahi ilginç ve uzun bir araştırma konusu olmalıdır.” (25. V. 2014)
Girit
mübâdillerinin dillerine ilişkin de şöyle yazıyor:
“Girit’ten
gelenler orada Türkçeyi epeyce unutmuşlar ve mektepte de hiç öğrenmemişlerdi.
Yani Müslümanlardan Türkçeleri zayıf olanlar vardı.” (Hürriyet
Gazetesi; 03. IX. 2017).
Resmolu Mehmet Bey’in ölümünden
yıllar sonra, artık bir delikanlı olan torunu Ozan, Girit- Resmo’ya gider ve
dedesinin doğduğu evi ve bazı komşularını bulur. Ozan, Giritlilerle
“Girit(lice)” değil de, İngilizce anlaşabilir ancak. Çünkü “Girit(li)ce”
bilmez. Ozan’ın “Girit(li)ce” bilmemesi de, Girit mübâdillerinin yaşadıkları diğer
bir trajedi.
Aralarında küçük Ozan’ın da olduğu çocuklar, suratlarını sulu boyayla
boyayıp, Kızılderili kıyafetleriyle mübâdil mahallesine saldırıp evlerin
camlarını kırarlar. Bu sahne bana Antalya Belediye Başkanı (Giritli Zeki) Şerametzade Zeki Bey’i hatırlattı.
“Şeremetzade Zeki Bey”
Şerametzade Zeki Bey, 1926’da Belediye
Başkanı seçilir. Siyasî muhalifleri,
Zeki Bey’in Türk düşmanı olduğunu; Giritlileri işe aldığını ve “Yunanca”
konuşarak Türklüğü küçük düşürdüğünü söylerler. Bütün bu dedikodulara çok
kırılan Şerametzade Zeki Bey seçildiği
görevinden istifa eder. Oysa Zeki Bey, Millî Mücadele yıllarında Antalya
Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin kurucularındandır. Bölgedeki anti- emperyalist
direnişi örgütlediği için de İşgalci İtalyan Yönetimi tarafından Rodos’a sürgün
edilir.
CHP Milletvekili Mehmet
Rasih Kaplan’ın 1937’deki bir konuşmasında Antalya’da “Yunanca” konuşanlara
dikkat çeker. “Birgün Gazetesi”nden Selami İnce’nin röportaj yaptığı
araştırmacı Evren Dayar, CHP Milletvekili Mehmet Rasih Kaplan’ın şu sözlerini
aktarıyor:
“Analar, babalar
aranızda anlaşma yapın, ant için, evlerinizde bu dili konuşmayın, çocuklarınızı
ihmalinizle alıştırdığınız bu dili konuşmamaları için sokaklarda kontrol edin.
Biz de yapacağınız bu teşekküle Halkevi kanalından yardım edeceğiz. Bir an
evvel sizi istemediğiniz bu dilden kurtarıp kendi öz dilinize kavuşturacağız.”
(13. I. 2012).
“CHP Milletvekili Mehmet Rasih Kaplan”
Açıkça görülüyor ki, Girit Adası’nı stratejik önemi,
Giritlilerin kaderini hep belirlemiş. Çağan Irmak’ın “Dedemin İnsanları” adlı
bu başyapıtını izlemediyseniz, artık mutlaka izlemelisiniz.
(28. I. 2020)
**
“Hıristiyan Türkler ve Papa Eftim”
Büyük teyzemin bahçe
içinde iki katlı ahşap bir evi vardı. Alt kattaki odaları, öğrencilere kiraya
veriyordu. Bu kiracılar daha ziyade Cerrahpaşa Tıp Fakültesi öğrencileriydi.
Sanırım
1968’di. Bir gün bize geldiğinde şöyle dediğini hatırlıyorum:
-Bahçe tarafındaki
odayı iki öğrenci kiraladı. Temiz çocuklar. İkisi de Karaman’dan.
Karaman’ın
adını ilk o zaman duydum. Sonra okuldaki derslerden öğrendim; Karaman,
Konya’nın ilçesiymiş.
Aradan
yıllar geçti.
“2000’e Doğru Dergisi”nin 1991/ 38. sayısında
“İşte Türkiye’nin etnik haritası” başlıklı bir haber yayımlandı. Ardından da bu
dergi, bu etnik gruplarla ilgili bir yazı dizisi yayımlamaya başladı. “2000’e
Doğru Dergisi”nin bu yazı dizileri daha sonra Hâle Soysu’nun imzasıyla
“Kavimler Kapısı” adıyla 1992 Kasım’ında “Kaynak Yayınları” tarafından
kitaplaştırıldı. Kitap, “Karamanlılar”dan bir etnik grup olarak bahsediyordu;
şaşırdım. Konuyu kendimce, o zaman ulaşabildiğim kaynaklardan araştırmaya çalıştım.
Kitaptaki
“Karamanlı” tanımlaması, bugünkü Karaman İli’nde yaşayanları ifade etmiyor. Osmanlı
Ülkesi’nin o günkü “millet” tanımlamasına göre,
“Rum-Ortodoks Kilise”ne bağlı İç Anadolu Ortodoks Hıristiyanları
“Karamanlı” adıyla da anılıyor.
Zamanın
“Rum-Ortodoks Kilise”ne bağlı diğer Hıristiyanlar gibi, “Karamanlılar” da T.B.M.M.
Hükümeti ile Yunanistan Hükümeti arasında imzalanan 30 Ocak 1923’de tarihli
“Nüfus Mübâdelesi Anlaşması” ardından Anadolu’dan mübâdeleye tâbi tutuldular. “Karamanlılar” “Kapadokya”da; esas olarak Burdur,
Bursa, Isparta, Konya, Nevşehir,
Aksaray, Kayseri, Sivas, Tokat, Yozgat’ta; Sille, Ihlara Vadisi, Ürgüp, Göreme,
Derinkuyu, Akşehir, Ereğli, Ermenek ve diğer yerleşim birimlerinde yaşarlarmış.
Bu
“Karamanlılar”ın en belirgin özelliği anadillerinin Türkçe olması.
Bu
makalemde Foti Benlisoy ile Stefo Benlisoy’un kaleme aldıkları ve “İstos
Yayınları”ndan çıkan “Türk Milliyetçiliğinde Katedilmemiş Bir Yol ‘Hıristiyan
Türkler’ Ve Papa Eftim” adlı kitabı kısaca tanıtacağım:
“İsmet
Paşa Venizelos geldiler,
Trampa
yapmaya karar verdiler,
Acap
bunu bi ferde mi sordular
Dünya
kurulalı görülmemiştir.”
Foti
Benlisoy ile Stefo Benlisoy’un kitabı 368 sayfa; bölümleri şöyle: Giriş,
Birinci Kısım ( Kâbus yahut Mit: Papa Eftim Efendi; Türk Ortodoksluğunun
İnşası; Nüfus Mübadelesi ve “Eksodus”; Papa Eftim İstanbul’da), İkinci Kısım (
“Anatolluları Dalmış Oldukları Uykuda Uyandırmak”: Anadolu Ortodoksları ve
Yunan Milli Cemaati; “Hıristiyan Türkler”; Laiklik ve GayrımüslimTürkler: Gagavuzlar
Vakası), Sonsöz ve Kaynakça.
Kitabın,
zengin kaynakçası, konuyu çeşitli cephelerden araştırmak isteyenlere de büyük
bir kolaylık sağlıyor.
Yüzyıl
önceki Anadolu’nun demografik yapısı konusunda bilgi edinmemize kaynaklık eden
bu kitap, Türkiye’de hemen hiç tanınmayan (Pavlas Karahisaridis) Papa Eftim’i
ve kurucusu olduğu “Bağımsız
Türk Ortodoks Patrikhanesi”nin kuruluşuna ilişkin ayrıntılı bilgiler veriyor.
(Pavlas
Karahisaridis) Papa Eftim, 1884’de, Yozgat-Akdağmadeni’n İstanbulluoğlu
Köyü’nde doğar. “Rum-Ortodoks Ruhbanlık Okulu”na gider; 1912’de Diyakos, ve
1915’te papaz seçilir,“Eftim” adını alır ve
Akdağmadeni’ne atanır.
Daha sonra “Rum- Ortodoks
Kilisesi”nden ayrılan (Pavlas Karahisaridis) Papa Eftim, Birinci
Dünya Savaşı’ndan sonra Anadolu’nun işgaline karşı tavır alır ve Ankara
T.B.M.M. Hükümeti’ni destekler. Yozgat’tan
komşusu (Çerkes) Ethem Bey vasıtasıyla Mustafa Kemal Paşa ile tanışır. 23 Nisan 1920’de T.B.M. Meclisi’nin açılışında da dua eder. Yayımladığı “Anadolu’da Ortodoks Sadası” adlı dergiyle
“Kuvay-ı Milliye Hareketi” ni destekler.
Kurtuluş Savaş’ın sonrasında kendisine “İstiklâl Madalyası”
verilir ve “Gazi Maaşı” bağlanır. Yunanistan Hükümeti ile imzalanan “Mübâdele
Anlaşması”yla Anadili Türkçe olan Ortodoksların da mübadele’ye tâbi
tutulmasıyla “Bağımsız Türk Ortodoks Patrikhanesi” çok büyük ölçüde cemaatsiz kalır.
Gazeteci-
yazar Cazim Gürbüz,” Bayburt Postası”nda
yayımlanan makalesinde Cumhurbaşkanlarımızdan Celâl Bayar’ın bir tanıklığı aktarıyor:
“Celal Bayar bir gün Hamdullah Suphi’ye, “Bilir
misin Hamdullah, Atatürk'ün son yıllarda en büyük üzüntüsü ne idi?” diye
sorar. Hamdullah Suphi bilmediğini söyleyince, cevabı kendisi verir: “Anadolu’dan
binlerce Hıristiyan Türk’ü göndermiş olmasıydı. “Paşam yapmayın, yollamayın,
bunlar özbeöz Türk”tür dedim. Kendisine kitaplar gönderdim, fakat dinlemedi.”
(09. V. 2018).
Kuşkusuz
Ortodoks Hıristiyanlar’ın “etnik kökeni”ne ilişkin çeşitli değerlendirmeler
yapılmaktadır. Ancak “etnik köken” konusu, bu makalemizin konusu dışında. Asıl
üzerinde durulması gereken, bu insanların doğdukları ve büyüdükleri Anadolu
topraklardan neden mübâdeleye tutuldukları ve Yunanistan’da da anadilleri
Türkçe’nin neden yok edilmeye çalışıldığıdır. Günümüzde yapılan “etnik köken”
tartışmaları, Ortodoks “Karamanlar”ın geçmişte yaşadıkları trajediyi gözlerden
kaçırmaktadır.
Tarihçi-
yazar İlber Ortaylı, Erdek’te düzenlenen bir
söyleşide mübâde konusunda şöyle diyor:
“Nüfus
mübadelesi dram ve hiçbir zaman kapanmayacak bir yara. Mübadele, akıllı bir
ekonomik önlem değildir. Başka ülkeye göçmen gönderen ülke mahvolur, ekonomisi
derin bir yara alır.” (Millî Gazete, 23. VIII. 2017).
Mübâdeleye tabi tutulan Anadolu’nun bütün
“Rum-Ortodokslar”ının ekonomi alandaki katkıları da; üretim, ticaret ile
kültür, sanat vb. diğer alanlardaki köklü katkıları da, bu “etnik köken”
tartışmalarıyla gözlerden kaçmaktadır. Mübâdele öncesi Anadolu’nun “Rum- Ortodokslar”ının
önemli bir bölümünün tüccar, zanaatkâr, orta ölçekte sanayici oldukları da bu
tartışmalarla gözden kaçmaktadır. Bütün “Rum- Ortodokslar” mübâdillerin bu
özellikleri ve “Düyun-u Umumiye”nin
Osmanlı Ülkesi üzerindeki etkileri anlaşılmadan yapılan “etnik köken”
tartışmaları konuya daha da anlaşılmaz hale getirmektedir. Anadolu’nun
binlerce yıllarda kendi doğallığında içinde oluşmuş çeşitli alanlardaki
dengesi, bu mübâdeleyle altüst olmuştur.
“Lozan Barış Konferansı”nda öncelikle sığınmacılar ve esirler
konusu görüşülür. Büyük Britanya temsilcisi Lord George Curzon’un teklifi ve
“Milletler Cemiyeti” Mülteciler Yüksek Komiseri
Norveçli Fridtjof Nansen’in hazırladığı raporla Yunanistan’daki yerleşik
Müslümanlar ile Anadolu’da yerleşik “Rum-Ortodokslar”ın mübadelesi konusunda önce
bir sözleşme imzalanır; çalışmayla ilgili komisyonlar oluşturulur. Bu
mübâdelede göz önünde bulundurulan “etnik köken” değil, “din”dir.
Kitabın yazarlarından tarihçi Stefo Benlisoy, “Agos Gazetesi”nden Ferda
Balancar’a “Karamanlı” “Rum- Ortodokslar’ın
mübâdele sebeplerine ilişkin şöyle diyor:
“Lozan Antlaşması
sürecinde yapılan görüşmelerde, ilk aşamada İç Anadolu’daki Türkçe konuşan
Ortodoksların ülkede kalması noktasında genel bir mutabakat var. Bir süre sonra
tartışma Ekümenik Patrikhane’nin geleceği noktasında tıkanıyor. Türk tarafı
Ekümenik Patrikhane’nin İstanbul’da kalmasını kesinlikle istemiyor ama sonunda
bunu kabul etmek zorunda kalıyor. Patrikhane İstanbul’da kalınca da Anadolu’da
ona güç verebilecek bir toplumsal kesimin var olmasını istemiyorlar. Bu nedenle
Türkçe konuşan Ortodoksların da Mübadele’ye tâbi olmasında karar kılıyorlar.
Türk tarafı, Patrikhane’yi Türkiye’den gönderememiş olsa da Anadolu’daki potansiyel
toplumsal tabanını yok etmek istedi ve Mübadele ile bunu da başardı. İlginç
olan, Türk milliyetçi tarih anlatısında Türk oldukları hakkında neredeyse
hiçbir şüphe olmayan Türk Ortodokslarının Mübadele ile dışlanmış olmaları.” (05. XI. 2016).
“Karamanlılar”ın bu mübâdele öncesinde de, İç
Anadolu’dan Anadolu’nun başka bölgelerine ve Çarlık Rusya’sı topraklarına göç
ettiklerini biliyoruz.
Anadolu’dan
mübâdeleye tâbi tutulan Ortodoks “Karamanlılar”ın konuştukları dil “Karamanlıca”,
“Karaman(lı) Türkçesi” ve “Karamanlidika”
diye de adlandırılıyor. “Yunan Alfabesi”yle birçok “Karamanlıca” eserin
yayımlandığı da biliniyor.
“Karamandan” adlı internet
sitesinde “Karaman Yakın Tarihinden” başlıklı makalesi yayımlanan Adem
Kocatürk, “Ortodoks Karamanlılar” ve “Karamanlıca”ya ilişkin şöyle diyor:
“Osmanlı Belgelerinde “Zımmiyan-ı
Karaman” ya da “Karamanian” adıyla anılan “Karamanlılar”, bazı değişikliklerle
“Yunan Alfabesi”ni kullanmışlar ve “Grek harfleri”yle Türkçe olarak
yazmışlardır. 18. yüzyıldan başlayarak Türkiye ve Avrupa’da bazı kitaplar
yayınlamışlardır. Patrikhane, “Kilise”ye bağlı kaldıkları sürece “Karamanlıca”
din kitaplarının yayımlamasını olağan bulur. Evangelinos Misailidis’in 1851’de
İstanbul’da yayınlamaya başladığı “Anatoli Gazetesi” Karamanlıca’nın kök
salmasına büyük bir katkıda bulunur.” (14.
II. 2012).
Mübâdil
“Rum-Ortodoks Karamanlılar”, Yunanistan’da dışlandılar ve anadilleri Türkçe’yi
konuşmaları da hoş görülmedi; ötekileştirildiler. Ötekileştirilmelerinin sebebi
anadillerinin Türkçe olmasıydı; “Türk tohumu” diye aşağılanıyordular.
Tarihçi-
yazar Renk Özdemir, “Millî Folklor Dergisi’nde yayımlanan “Gelveri’den Nea
Karvali’ye Ortodoks Karamanlılar” başlıklı makalesinde, 1931 doğumlu Paisiyos
Papadopoulos’un bir tanıklığını aktarıyor:
“Bizim köyde benim yaşımdan biraz daha büyük
olanlar (da), 1-2 sene Urum mektebine, Urumca öğrenmeye giderlerdi…Türkçe
konuşurduk… onun için lisan mektebine götürürlerdi bizi…5, 6, 7 yaşları… giderdik
mektebe bir iki saat... mecbur ama.. Urumca öğrenelim diye daskalos yasak
ederdi Türkçe konuşalım. Mektebe girdiğimizde, eğer ki arkadaşın o Türkçe
konuştu der ise, dayak atardı, koymazdı eve gidelim. Çok korkardık, dışarda
konuşmazdık Türkçe. Sadece… evde konuşurduk Türkçe” (2015/108).
Zamanın oyun kurucu büyük
devletlerinin jeopolitik oyunları ve dayatmalarının “Girit(li)ce” konuşan
Müslüman Giritliler gibi, Türkçe konuşan
“Karamanlı” “Rum- Ortodokslar”ın kaderini de yönlendirdiğine ve onlara
trajediler yaşattığına artık hiç kuşku yok.
Foti
Benlisoy ile Stefo Benlisoy’un “Türk Milliyetçiliğinde Katedilmemiş Bir Yol
‘Hıristiyan Türkler’ Ve Papa Eftim” adlı kitabını mutlaka okumalısınız. (02. II.
2020)
https://sonhaber.ch/hiristiyan-turkler-ve-papa-eftim/
https://circassiancenter.com/tr/kuvayi-milliyeci-bir-hristiyan-papaz-eftimin-hikayesi/
**
Kâzım Koyuncu, Vali ve Nekrofili
Ziya Akyıldız’ın İHA kaynaklı ve bugün tarihli bir
haberinden kısa bir bölüm: “Vali
Cirit, anıt mezarının başında Koyuncu'nun annesi Nesibe
Koyuncu’nun elini öperek
babası Cavit Koyuncu’ya başsağlığı dileklerini iletti.
Ziyaretten duydukları
memnuniyeti dile getiren anne, bugüne kadar binlerce kişinin oğlunun mezarını
ziyarete geldiğini ancak ilk kez bir Vali’nin ziyaret ettiğini ifade etti. Vali
Cirit’in ziyaretinin kendilerini çok duygulandırdığını belirten anne Koyuncu,
Valiye sarılarak hem teşekkür etti hem de evinde çay içmeye davet etti. Köy
mezarlığını da ziyaret eden Vali Cirit, burada bulunan köylülerle bir süre
sohbet ederek, sorunlarını dinledi.”
Hatırlarsınız; CHP
Genel Başkanı Kılıçdaroğlu da Koyuncu’nun mezarını ziyaret etmişti. Vali
Cirit’in bu mezar ziyareti, Kılıçdaroğlu’nun yaptığı ziyaretle
karıştırılmamalı. Kılıçdaroğlu’nun mesajı seçimlerde oy toplamaya dönüktü. Nekrofili
tezahürü görüldü. CHP, Kâzım Koyuncu’nun mücadelesini verdiği Lazca’yı hep yok
saydı.
Vali Cirit’in oradan
geçerken Koyuncu’nun mezarını ziyaret etmesi kuşkusuz bir tesadüfî gelişme
değil. Bu sebeple de bu ziyaret, ziyaret sırasında konuşulanların ve basında
ziyaretle ilgili yazılanların ötesinde bir anlam ve mesaj taşıyor. Bu mesajın
oldukça önemli olduğuna kuşku yok Öncelikle Kâzım Koyuncu’nın kişilik ve
kimliğine ilişkin birkaç cümle söylemek istiyorum.
Kâzım Koyuncu,
İstanbul’a okumak için gitti. Lazlığının farkına da orada vardı. Lazca’nın
ölüyor olduğunu orada anladı. İstanbul’da yalnızca kimliğinin; Lazlığının,
Lazca’nın farkına varmadı, bütün Türkiye’yi gördü; Türkiye’nin anadillerini,
kimliklerini, kültürlerini; farklılıklarını gördü; tanıdı. Emek mücadelesini,
kimlik mücadelesini, dayanışma ve mücadeleyi de gördü. Kâzım Koyuncu, yalnızca
Laz kimliğiyle değil, bu ülkenin aydını kimliğiyle de safını belirledi ve
elinden geldiğince güzel günler için mücadele etti. Düşleri vardı.
Kâzım Koyuncu,
İstiklâl’in, Beyoğlu’nun, Taksim’in ışıltılı cadde ve sokaklarının değil,
Tarlabaşı’nın, Dolapdere’nin Kasımpaşa’nın
karanlık, içinde bin bir dert, sıkıntı ve bela barındıran sokaklarının da
çocuğuydu. Dertli insanların dertleriyle o da dertlendi. Yalnızca okumuş-
yazmış entelelektüellerin, aydınların dostu değildi. Mendilci çocukları, tinerci
gençleri, fahişeleri, travestileri de tanıdı; ekmeğini, soğanını, tuzunu
onlarla da paylaştı. Onlarla da dost oldu. Onları da, düşlerindeki güzel günler
için mücadeleye katmaya çalıştı; kendince çaba gösterdi. Düşlerini hiç terk etmedi!
Kâzım Koyuncu, hak mücadelesi veren işçilerle yan yana
durdu. Onlara destek verdi. Köylülerin, HES’lere karşı verdikleri mücadelede
onlarla da beraberdi. Gerektiğinde yürüdü. Gerektiğinde koştu. Gerektiğinde
pankart taşıdı. Gerektiğinde şarkı söyledi. Gerektiğinde de sustu. O’nun
yapmaya çalıştığı, fotoğraf ve kameralara poz vermekten çok öte bir şeydi.
Kâzım Koyuncu, Diyarbakır’a gitti. Yüzbinlerce kişiye
şarkılar söyledi. Lazca da, Kürtçe de, Arapça da, Megrelce de, Türkçe de. Kâzım
Koyuncu, Diyarbakır’ı da Hopa kadar seviyordu. Yaşasaydı, kuşkusuz Diyarbakır’a
yine gidecek ve barış mesajları verecekti. Bu ülkede yaşayan herkesin kendi
kimliklerinin farkındalığıyla kardeşleşmelerine katkı sunacaktı.
Diyarbakır’daki Newroz kutlamalarında yüzbinlerce kişiye söyledikleri
hatırdadır: “Denizlerin çocuklarından Dağların çocuklarına selam getirdim!” Kâzım
Koyuncu, Tiflis’e de gitti. Zugdidi’ye de gitti. Gürcüce, Megrelce, Lazca
şarkılar söyledi. Orada da Diyarbakır’da verdiği mesajı verdi; dostluk dedi;
kardeşleşme dedi; anadillerimiz dedi. Halkların kimliklerini unutmadan,
yaşatarak kardeşleşme mesajları verdi hep.
Kâzım Koyuncu, Artvin’de, Bergama’da siyanürle altın
aranmasına karşı çıktı. Kâzım Koyuncu, Akkuyu’daki nükleer, Gökova’daki termik,
Fırtına Vadisi’ndeki HES’lere karşı mücadele etti. Kâzım Koyuncu, deniz ile
karayı birbirinden ayıran Samsun-Sarp sahil yoluna da karşı çıktı. Kâzım
Koyuncu, vicdani red hakkını savundu.
Kâzım Koyuncu; bir insan, bir Laz, bir aydın ve bir
sanatçıydı. Kardeşleşme mesajları veren bir sanatçıydı. Onun
mezarını ziyaret etmek şimdi şu anlama geliyor: Kâzım Koyuncu bu memleketin
evlâdıydı. Demokrasi ve özgürlük mücadelesi veriyordu. Haklı talepleri vardı. Kâzım
Koyuncu haklıydı.
Kâzım Koyuncu’nun bir mesajı vardı. Bu mesajı, geçen 2013
Newroz’unda Diyabakırlılar bir kez daha haykırdı: Barış, kimliklerin ve
anadillerin yaşaması, kardeşleşme, refah. İşte sırf bu sebepten kardeşi Niyazi
Koyuncu’yu da kucakladılar. Kâzım Koyuncu, hiç taviz vermedi. 2005’de hangi
duruşu sergiliyorsa, bugün de dimdik ayakta duruyor.
Devletin valisinin, Kâzım Koyuncu’nun mezarını ziyaret
etmesine, bütün bunları akılda tutarak bakmak ve değerlendirmek gerekiyor.
Kâzım Koyuncu’nun düşlerinden bir tanesi de Lazca’nın
mekteplere girmesiydi. Şimdi Hopalı anne- babalar Kâzım Koyuncu’nun bu düşünün
gerçekleşmesi için çaba harcamalılar. Anne- babalar okullara dilekçelerle
başvurmalılar. Kâzım Koyuncu sevgisini en temel ölçüsü Lazcaya saygı duymak ve
sahiplenmektir. Kâzım Koyuncu
sevgilerinin nekrofili olmadığını tam da şimdi göstermelerinin zamanı!(15 X
2013)
yusufbulut.com
