“Bilgi kuvvettir.
Bakmak farklı şeydir, görmek başka!”
(Ön açıklama: Bugünkü misafirim Yasin Aslan. Yasin Aslan,
çalışkan Aydınlarımızdan birisi. Kendisi; eğitimci, akademisyen, araştırmacı,
yazar, stratejist. Kendisi, Hür Avrupa ve Azadlık Radyosu’nun Azerbaycan
Bölümünün başyazarı, program amiri ve spikeriydi. Çeşitli yayın organlarında
yayınlanmış hem Türkçe hem de İngilizce makaleleri var kendisinin. Yasin
Aslan’ın yayınlanmış kitapları da var: “Bugün Azerbaycan’da Pantürkizm ve
Panislâmizm”, “Can Azerbaycan- Karabağ’da Talan Var”, “Azerbaycan Tam
Bağımsızlık Yolunda”, “Azerbaycan Bağımsızlık Mücadelesi”, “Yeni Demokrat Rus
Çarları ve Türk Gerçeği”, “Üçüncü Roma’nın Jeopolitik Arzuları”, “Ermenistan
Tarihi Yol Ayrımında”, Hazar Petrolleri - Kafkas Kördüğümü ve Türkiye” “21.
Yüzyılda Avrasya’da Güçler Dengesi- Sarı İstilâ”, “İleri Tercüme Metodları”,
“Gizli Belgeler Işığında Etnik Grupların Devleti Ele Geçirme Metodları- Baltanın Sapı Bizden”, “İpler
Kimin Elinde”, “Tavşana Kaç, Tazıya Tut”, “Güneye Doğru Son Hamle”.
20- 25 yıl önceden günümüze ilişkin doğru analizleri vardı ve
analizlerini kitap ve makaleleriyle millete duyurdu Yasin Aslan; ben bu durumu
biliyorum. Bu sebeple de kendisini
kıymetli büyüklerimden birisi olarak sayıyorum. Yasin Aslan ile bir söyleşi
yaptım. Biyografisi ve jeopolitik analizleri yapan kitaplarından bahsettik. Bu
metin, söyleşimize ait. Ali İhsan Aksamaz, 27. VIII. 2019)
+
Ali
İhsan Aksamaz:
Siz de isterseniz, lütfen, bize önce biyografinizden bahsedin! Nerede doğdunuz?
Hangi okullarda öğrenim gördünüz? Evli misiniz? Çocuk ve torunlarınız var mı?
Şimdi nerede yaşıyorsunuz? Ne işle meşgûlsünüz?
Yasin Aslan: 1953’te Kars’ın Sarıkamış kazasında dünyaya geldim.
Ailem Arpaçay’ın SOSGERT köyündendir. İlk ve ortaokulu Kars’ın Aralık
kazasında, Liseyi Tokat’ta bitirdi. Eğitim Enstitüsünün İngilizce bölümüne
Diyarbakır’da başladım fakat 1977’de Konya’da bitirdim. Eğitim Enstitüsünü
bitirdikten sonra aynı okulda öğretim görevlisi olarak çalıştım. 1985’te
girdiğim imtihanı kazanarak Almanya’nın Münih şehrindeki Hür Avrupa ve Azadlık
Radyosunun Azerbaycan Masasında Başyazar ve spiker olarak çalışmaya başladım.
Söz konusu Radyolar 1995’te Çek Cumhuriyetinin başşehri Prag’a taşınıncaya
kadar burada çalıştım. On yılı aşkın bir süre bu radyoda çalıştıktan sonra,
Başbakan Müşaviri olarak çalışmak için Türkiye’den davet alınca, tereddütsüz bu
teklifi kabul ederek Ankara’ya geldim. 2003 yılında emekli oluncaya kadar 3
Başbakanla birlikte çalıştım. Evliyim ve 2 çocuğum ve 2 torunum var.
Ali İhsan Aksamaz: Azerbaycan, Orta Asya Cumhuriyetleri ve Rusya Federasyonu
konularında uzmansınız. Yayınlanmış makale ve kitaplarınız var. Kitaplarınızdan
konuşalım, lütfen, bize kitaplarınızdan bahsedin! Önce, Azerbaycan’a ilişkin
kitaplarınızdan bahsedin bize: “Bugün Azerbaycan’da Pantürkizm ve Panislamizm”
adlı kitabınız 1990’da; “Can Azerbaycan- Karabağ’da Talan Var” adlı kitabınız
1992’de; “Azerbaycan Tam Bağımsızlık Yolunda” ve “Azerbaycan’ın Bağımsızlık
Mücadelesi” adlı kitaplarınız da 1992’de
yayınlandı. Sovyetler Birliği, 1991’nin sonunda yıkıldı. Biliyorum; siz
Sovyetler Birliği zamanında ve sonrasındaki Azerbaycan’a ilişkin sosyal,
siyasî, askerî, iktisadî; jeopolitik analizlerinizi makale ve kitaplarınızla
duyurdunuz. 1990’lı yılların başında, akademisyenlerin de, aydınların da,
siyasetçilerin de çoğunlukla eski ve yeni jeopolitik durumlardan haberleri
yoktu; yine de haberleri yok. Ancak siz, önceden bunu, o zamanki jeopolitik
durumu çok önceden gördünüz ve akademisyenlere, aydınlara ve siyasetçilere
duyurdunuz; siz bu alanda haklı çıktınız. Hem bu kıymetli kitaplarınız hem de o
zamanki/ şimdiki akademisyenler, aydınlar ve
siyasetçilerin yetersiz
jeopolitik algılarına ilişkin neler söyleyebilirsiniz?
Yasin Aslan: Sevgili Ali İhsan kardeşim, 'bilgi kuvvettir.' Eğer bir konuda geniş
bilginiz yoksa, o konu hakkında yapacağınız tahminler de doğru olmayacaktır.
Ben o dönemde Türkiye'de, Azerbaycan ve diğer cumhuriyetlerin bütün yayın
organlarını okuyan ve takip eden bir kaç kişiden biriydim. Bilgileri birinci
elden alıyordum, elbette bilgi edinmek yetmiyor, bir de bu bilgileri analiz
etmeniz ve bir sonuç çıkarmanız gerekiyor. Sağlıklı bir sonuç elde etmek için
de sağlam bir alt yapınızın olması gerekiyor. Ben yalnızca okuduğum ve
edindiğim bilgileri doğru bir şekilde yorumlamaya çalıştım. Yaklaşık 22 yıl
önce Hazar'ın millî sektörlere bölüneceğini yazdığım ve bunun haritasını
yayınladığım zaman, çoğu bölge uzmanı bu fikrime şüphe ile baktı, böyle bir
şeyin olmayacağını iddia edenler de oldu. Ama zaman bizi haklı çıkardı.
Diğer taraftan, Sovyetler Birliği dağılmadan önce ben Sovyet
kaynaklarına dayalı yazılar yazıyor ve insanımızı bilgilendirmeye çalışıyordum.
Sovyetler Birliğinin dağılacağını yazdığım zaman da yine aynı olumsuz
tepkilerle karşılaşmıştım. Bunun mümkün olmayacağını söyleyen bölge
uzmanlarının sayısı oldukça fazlaydı. Yine Komünist Gazetesi ve diğer mahalli
gazete ev dergilerden alıntılar yaparken, bugün çok yüksek mevkilerde olan
bölge uzmanları, Komünist Gazetesinden alıntı yaptığım için benim tutuklanabileceğimi
söylüyordu.
Daha fazla örnek
verebilirim fakat diğer konulara da vakit ayırmak için bunu
burada noktalamayı düşünüyorum. Sevgili Ali İhsan kardeşim, 'Bakmak farklı
şeydir, görmek başka şey'
Ali İhsan Aksamaz: “Yeni Demokrat Rus Çarları ve Türk Gerçeği” adlı
kitabınız 1994’de ve “Üçüncü Roma’nın Jeopolitik Arzuları” adlı kitabınız
1995’te yayınlandı. 1995’te yayınlanmış bir başka kitabınız daha var. Bu,
“Güneye Doğru Son Hamle” adlı kitabınız. Jirinovski’den tercume; ben öyle
biliyorum. Hem bu iki kitabınız hem de Jirinovski’den tercüme çalışmanızla,
akademisyenler, aydınlar ve siyasetçilere hangi mesajları vermek istediniz? Bu
çalışmalarınızdan bahsedin, lütfen!
Yasin Aslan: Maalesef,
ülkemizde uzmanlarımızın çoğu, başkalarının fikirlerinin
hamallığını ve taşıyıcılığını yapıyor. Onların yazdıklarını ve söylediklerini
marifet sananlar var. Akademisyenler, genç akademisyenler aydınlar ve
siyasetçiler mutlaka birinci kaynaklara ulaşmalıdır. Bunun için ilgili
kaynakları okuyacak, anlayacak ve yorumlayacak yabancı dile ve alt yapıya sahip
olmalıdır. Kulaktan dolma bilgiler veya başkasının ortaya çıkardığı bilgiler
üzerinden doğru sonuç çıkarmaya çalışmak fazla sağlıklı bir yaklaşım değildir.
Biz başkalarının açtığı yoldan yürümek zorunda değiliz, Kendi yolumuzu kendimiz
açmamız gerekir.
Ali İhsan Aksamaz: “Ermenistan Tarihî Yol Ayrımında” adlı kitabınız da
1996’da çıktı. Bir ay oluyor; İran İslâm Cumhuriyeti’nin milletvekillerinden
biri, “Azerbaycan haklıydı, ancak biz Ermenistan’ı destekledik, “ dedi. Bu
kitabınız ve o İranlı milletvekilinin bu sözü üzerine siz ne düşünüyorsunuz?
Yasin Aslan: Devletler arasında dostluk yoktur, çıkarlar vardır. İran, kendi
açıcından doğru olanı yapmaya çalışıyor. Beni ilgilendiren, İran'ın değil
Türkiye ve Azerbaycan'ın ne yaptığıdır. Azerbaycan ne yaptı veya yapıyor?
Azerbaycan, İran'ın yaptıklarına karşı açıkça başta İran'daki Azerbaycan
Türkleri olmak üzere, İran Türkleriyle ilgili ne yaptı? İran Türklerine ne tür
yardımlar yaptı veya yapacak? Azerbaycan gibi petrol gelirleri olan bir ülke
İran Türklerine yardım edemez mi?
Azerbaycan'ın bu söylediklerimizi yaptığını veya yapacağını gösteren
hiçbir gelişmeye şahit olmadım, her halde de olamayacağım. Demek ki, siz devlet
olarak gereğini yapacaksınız, eğer gereğini yapmıyorsanız ancak İran'ı
kınamakla yetinirsiniz. Oysa İran, etnik temelde en kolay parçalanabilecek
ülkelerin başında geliyor. İran nüfusunun çoğunluğunun Türklerden oluştuğu da
dikkate alınırsa, bunun çok daha kolay olduğu görülecektir. Türklerin katılımı
ve desteği olmadan İran'da rejimi değiştirmek mümkün değildir. Son zamanlarda
Türklerin katılımı olmadan yapılan bazı ayaklanmalar da bu iddiayı ispata
yeterlidir. Kısaca şunu söylemek istiyorum, kusuru kendimizde arayacağız,
başkalarında değil.
Ali İhsan Aksamaz: 1997 tarihli “Hazar Petrolleri- Kafkas Kördüğümü ve
Türkiye” ve 2004 tarihli “21. Yüzyılda Avrasya’da Güçler Dengesi- Sarı İstilâ”
adlı kitabınızla akademisyenler, aydınlar ve siyasetçilere hangi jeopolitik
mesajları veriyorsunuz? Lütfen, bize de kısaca bahsediniz!
Yasin Aslan: Maalesef, mevcut eğitim sistemimiz okuyan, okuduğunu anlayan
ve anladığını analiz edebilen insanlar yetiştirmiyor. Üniversitelerimizde
hazırlanan tez sayısı ve konu dağılımı da bu iddiamızı doğruluyor. Artık
başkalarının çalışmalarından kopyala-yapıştır yöntemiyle aşırmalar bir hayli
artmıştır. Ben kendimden örnek vereyim. Yine bugün yüksek görevde olan bazı
kişiler, kaynak göstermeden benim kitabın neredeyse tamamına yakınını kendi
kitabına aktarmış. Göz boyamak için kitabın sonuna faydalandığı kaynaklar arasına,
benim kitapları yazmış. Ancak kendi kitabında kaynak olarak, kitabı, alıntıyı
aldığı sayfayı değil, benim kitapta gösterdiğim orijinal kaynak göstermiş. Bir
başkası benim bir makalemi olduğu gibi almış, girişe bir cümle, sonuç bölümüne
bir cümle eklemiş, yine adımdan bahsetmeden, makalemden bahsetmeden, makaleyi
kendi adına yayınlamıştır. Bunlar benim ve benim gibi insanların emeğini
çalıyorlar. Peki onların tezlerini okuyan ve değerlendiren hocalarımız ne
yapıyor? Onlar neden bu konularda hassas davranmıyorlar? Bu işler kuralına
uygun olarak yapılsa, insanlar başkalarının emeğini çalamazlar.
Durumun hep böyle olduğunu söylemiyorum,
ama durum fazla iç açıcı değildir. Yalnız bir kaç kişinin hassas davranmasıyla
mesele çözülmüyor. Herkes, hepimiz hassas davranmalıyız. Önce bilime, sonra ona
katkı yapanların emeğine saygı göstermeliyiz. Bu tür hırsızlıklar er-geç ortaya
çıkıyor. İnsan utanacağı davranışlardan sakınmalıdır.
Eğitim seviyemiz,
üniversitelerimizin dünya çapındaki durumu da bulunduğumuz yeri özetliyor.
Geldiğimiz durumda fazla hoşnut olduğumu söyleyemem.
“Maalesef,
ülkemizde uzmanlarımızın çoğu, başkalarının fikirlerinin
hamallığını ve taşıyıcılığını yapıyor.”
Ali İhsan Aksamaz: “Gizli Bilgiler
Işığıyla Etnik Grupların Devleti Ele Geçirme Metodları- Baltanın Sapı Bizden”
adlı kitabınız 2005’te çıktı. “İpler Kimin Elinde” adlı kitabınız 2016’da yayınlandı Kitabınızın
içeriğinden baştan aşağıya derinlemesine bilgim var. Ancak yine de bize söyleyiniz;
okuyucularınıza hangi bilgileri veriyorsunuz?
Yasin Aslan: Ülkemizde hemen hemen herkes, şu veya bu şekilde,
ülkemize dışarıdan müdahale edildiğine inanıyor ama bunu bir türlü
ispatlayamıyor veya ortaya koyamıyor.
Bu yüzden gizli
belgeler, gizliliği kaldırılmış belgeler ve orijinal
kaynaklara dayanarak, şimdiye kadar bir türlü açığa çıkarılamayan ‘Gizli
Elleri’, bizi dışarıdan kontrol ettiğine inandığımız sistemin nasıl
kurulduğunu, nasıl çalıştığını ve kendisini nasıl gizlediğini, insanlarımızın
iradesine ve beyinlerine nasıl ipotek koyduğunu, bazılarının ruhlarını nasıl
satın aldığını ve hangi kaynaklardan beslendiğini ortaya koymaya çalıştım.
Son yüz yıldır
perde arkasında ipleri ellerinde tutanlar, aslında basit fakat etkili bir
sistem kurmuştur. Güç merkezleri hükümran oldukları ve perde arkasından idare
ettikleri ülkelerde özellikle kendilerine hizmet edecek olan grupları veya
aileleri tespit ediyor, onları gizli teşkilât ve yapılanmalarla kendilerine
bağlıyor, onları eğitiyor, toplumda söz sahibi olması için ekonomik olarak
güçlenmesini sağlıyor, bütün akımları temsil eden aydınları ve yöneticileri
yaratıyor ve onların yardımıyla ülkeyi kontrol etmeye çalışıyorlar. Söz konusu
gizli teşkilâtlardan birisi, son zamanlarda kısmen de olsa halka açılmaya
çalışan ve bu bağlamda üyelik yaşını 18'e indiren Mason Localarıdır. Onların
nasıl teşkilâtlandıklarını, hangi sembolleri kullandıklarını, bu sembollerin
hangi anlama geldiğini, kime inandıklarını,
kimlere ve neye hizmet ettiklerini, kısacası; Masonluğun bir din
olduğunu, tanrılarının kim olduğunu ve yalnızca Yahudilere hizmet ettiklerini
birinci el ve gizli Mason belgeleriyle ortaya koyuyoruz. Bunduğumuz belgeler, bu kuruluşla ve diğer
gizli cemiyetlerle ilgili sis perdesini tamamen ortadan kaldırıyor.
Eğer
siz sistemin nasıl kurulduğunu ve işlediğinizi bilmezseniz, kişilerle
uğraşırsınız. Kişilerle uğraşmak zaman kaybından başka bir şey değildir çünkü
sizi doğru hedefe götürmez.
Yapabileceğimiz
şeyleri şöyle özetleyebiliriz:
Araştırmak,
okumak, okuduğunu anlamak, anladığını analiz etmek
Ali İhsan Aksamaz: Başka
çalışmalarınız da var mı. Bu, Azerbaycan Türkçesinden Türkiye Türkçesine
aktarma. Kitabınızın adı “Tavşana Kaç, Tazıya Tut”. Rahmetli Bahtiyar
Vahapzade, bu kitabıyla bize hangi bilgileri aktarıyor?
Yasin Aslan: Rahmetli Bahtiyar Vahapzade'nin “Tavşana Kaç, Tazıya
Tut” adlı kitabını Türkiye Türkçesine aktardım. Kitabın orijinal adı 'Şenbe
(Cumartesi) Gecesine Giden Yol' idi. Daha sonra “Tavşana Kaç, Tazıya Tut”
şeklinde değiştirdim. Kitap, '20 Ocak
Kanlı Bakü Olaylarını' anlatıyor. Azerbaycan liderlerinin Sovyet ordusunu
ülkeye çağırmasıyla 150'ye yakın sivili katletmiş ve yüzlerce kişiyi
yaralamıştı. Olaya şahid olan ve bu konuda da çok etkili bir şiir yazan
Bahtiyar Vahapzade'nin eseri kandondurucu niteliktedir. Kısacası kitap, '20
Ocak Kanlı Bakü Olayları'yla ilgilidir. Onu bir kaç gün içerisinde Türkiye
Türkçesine aktarmak da bize nasip oldu.
“Beni
ilgilendiren, İran'ın değil Türkiye ve Azerbaycan'ın ne yaptığıdır.”
Ali
İhsan Aksamaz:
“İleri Tercüme Metodları” adlı çalışmanız diğer çalışmalarınızdan farklı;
meslekî bir çalışmanız. 1980’li yılların başıydı, ben de Konya’da, Eğitim
Fakültesi’nde sizin öğrencilerinden birisiydim. Derslerinizden biliyorum;
mesleğinizi seviyor ve bizlere canla-başla İngiliz Dili Gramerini
öğretiyordunuz. Her zaman ders materyalleriniz elinizdeydi. Baştan aşağıya bize
öğretiyordunuz. Çok güzel de el yazınız vardı. En bilgili ve çalışkan
Hocamızdınız. Şimdi söylemek zorundayım; siz, bana da yardımcı olmuştunuz ve
Konya’da bir de iş bulmuştunuz. “İleri Tercüme Metodları” adlı kitabınızın
içeriğinden de bize bahsedin, lütfen!
Yasin Aslan: “İleri Tercüme
Metodları” talebelik ve hocalık yıllarında öğrendiklerimizin bir kısmının
toplandığı ve tecrübelerimizin paylaşıldığı bir kitaptır. Aslında bir ihtiyaç
üzerine o kitabı yayınladık. Tanıdığım kişiler ve bazı arkadaşlar, benden
onlara kurs vermemi istediler. Kurs veremeyeceğimi söylediğimde bu sahadaki
tecrübelerimizi paylaşabileceğimiz bir kitap hazırlayıp hazırlayamayacağını
sordular. Ben de ikinci isteklerini gerçekleştirebileceğimi söyledim ve kitabı
hazırlayıp bastırdık. Kitap bir hayli ilgi gördü, hatta bazı üniversitelerde
tabiri caizse, tercüme derslerinin el kitabı haline geldi. Geri dönüşler,
yorumlar beklediğimden daha iyi idi. Elbette biz de bundan mutluluk duyduk.
Ali
İhsan Aksamaz:
Yeni makale ve/ya kitap projeniz var mı? Bize yeni müjdeler verecek misiniz?
Yasin Aslan: Allah bize yaşama sevinci verdiği ve bu can bu
bedende durduğu sürece yazmaya, insanlarımızı aydınlatmaya gayret edeceğiz. Her
hafta en azından 500-750 sayfa belge ve yazı okuyorum. Allaha şükür, bizde
kaynak bol, bu yüzden de çeşitli konular üzerinde çalışıyorum. Kitap veya
makale yazmak sara nöbetine benziyor; siz istediğiniz zaman değil, içinizden
geldiği zaman yazabiliyorsunuz. Birkaç projemiz var, inşallah kısa zamanda
onları gerçekleştirme fırsatı buluruz.
Ali
İhsan Aksamaz: Ben
bu söyleşi için size teşekkür ederim. Baştan aşağıya güzelce sorularımı
cevapladınız. Siz de isterseniz, bu söyleşimizi sonlandıralım. Ancak yine de
söyleyecekleriniz varsa, buyurun, lütfen onlardan da bahsediniz! Allah,
çoluk-çocuğunuzla beraber sizi her zaman mutlu kılsın!
Yasin Aslan: Ali İhsan Gardaşım, bana düşüncelerimi aktarma fırsatı
verdiğin için sana teşekkür ediyor, başarılar diliyorum.
+
“Çkinapa
ren Menceli. Oʒ̆k̆edu do ožiramu ar va ren!”
(Goʒ̆otkvala: Andğaneri musafiri çkimi ren Yasin Aslani. Yasin Aslani ren
dulyamxvenu gamantanerepe çkinişi art-arti. Ti-muşi ren magamantane,
ak̆ademisyeni, magoşogore, mç̆aru, st̆rat̆ejist̆i. Radio Dudmoşletineri Avrop̆a do Radio Dudmoşletinobaşi
Azerbaycanişi Noʒ̆ileşi dudmç̆aru, p̆rogramişi umçane do sp̆ik̆eri rt̆u xolo
emu. Çkvadoçkva jurnalepes gamiçkvineri hemi Turkuli hemiti İnglisuri mak̆elepe
kuğun emus. Yasin Aslanis kuğun gamiçkvineri ketabepeti: “Panturkizmi do
Panislamizmi andğaneri Azerbaycanis”, “Şurimşine Azerbaycani- Yağma koren
K̆arabağis”, “Azerbaycani Mteli Timoşletinobaşi Gzas”, “Azerbaycanişi
Timoşletinobaşi Ok̆vak̆idinu”, “Ağani Demok̆rat̆iuli Rusuli ʒarepe do Turkuli Mʒxade”,
“Masumani Romaşi Jeop̆olit̆ik̆uri K̆vandape”, “Ermenistanişi Tarixi Ok̆ogzas”,
Xazarişi Neftepe - K̆afk̆asiuri Dolok̆ireloba do Turkiye”, “Mencelepeşi Balansi
Avrasias Eçi do maartani Oşʒ̆anuras- Kvint̆eli İstila”, “ʒ̆oxlextimeri
Tercumeşi Suverepe”, “Mpuleri Rabisk̆apeşi Toliten Et̆nik̆uri Grubepeşi Oxenʒales
Xe Gedvuşi Suverepe- Argunişi Ondreʒ̆e Çkinden”, “Tok̆epe Miepek xes okaçapan”,
“Mʒkvit̆uras İmt̆i, Tazis Oç̆opi”, “Çodinoni Okimoloba Omjorek̆eleşa”. 20- 25 ʒ̆ana ʒ̆oxleşen andğaneri dğalepeşen
mtini analizepe kuğut̆u do analizepe muşi ketabepe do mak̆alepe muşiten
milletis gamognapu Yasin Aslanik; ma aya komiçkin. Emuşeniti emu ğorsoni umçanepe çkimişi
art-arti pşinap. Yasin Aslani k̆ala ar int̆erviu dop̆i ma. Edo muşi biyografi
do jeop̆olit̆ik̆uri analizoni ketabepe muşişen molapşinit çkin. Aya ren çkini
int̆erviuşi t̆ekst̆i. Ali İhsan Aksamazi, 27. VIII. 2019)
+
Ali
İhsan Aksamazi:
Tkvanti ginonan na, ipti biyografi tkvanişen molamişinit, mu iqven! So
yeçkindit? Namu nʒ̆opulapes igurit? Çileri reti? Berepe do motape giqonunani? Aʒ̆i
so skidurt? Mu dulya ikipt?
Yasin Aslani: Ma dovibadi (1953) vit̆on çxoro oşi do jure neçi do
vit̆o sum ʒ̆anas, noğa K̆arsi- Sarik̆amişis. Ocaği çkimi ren Arpaçayişi oput̆e Sosgert̆işen. Ma vik̆itxi geç̆k̆apuroni do oşkenoni nʒ̆opulape noğa K̆arsi- Aralik̆is. Dovoçodini Liseşi
gamantana-gurapa çkimi noğa T̆ok̆atis. Noğa Diyarbakirişi Gamantanaşi
İnst̆it̆ut̆işi İnglisuri Nenaşi Burmes ogurus kogevoç̆k̆i, mara noğa K̆onyas
dovoçodini gamantana çkimi, (1977)
vit̆on çxoro oşi do sume neçi do vit̆o şkvit ʒ̆anas. Gamantanaşi İnst̆it̆ut̆işk̆ule,
mamgurapalo doviçalişi ma artneri nʒ̆opulas. (1985) vit̆on çxoro oşi do otxo
neçi do xut ʒ̆ana rt̆u, ma imtianis kamapti. Edo eya imtianişen gecgineri
kogamapti. Ed eya gecginobaten, Alamanyaşi noğa Munixis gedgineri Dudmoşletineri Avrop̆a do Radio Dudmoşletinobaşi
Azerbaycanişi Masaşa dudmç̆aru do sp̆ik̆eri doviqvi; doviçalişi. Aya Radiope itirinu Çexyaşi
Cumhuriyetişi nananoğa P̆rağişa (1995) vit̆on çxoro oşi do otxo neçi do vit̆o
xut ʒ̆anas. Edo emindroşakis, aya dulyas doviçalişi. Vit ʒ̆anaşen ginže oras
aya radios doviçalişi. Uk̆ule nananoğa Ank̆araşen ma micoxes dudnazirobaşi
moadgilobaşi p̆ost̆is oçalişu şeni. Dobadonaş qoropaten, mutu umeşvenuten
govonk̆vati ma. Edo nananoğa Ank̆araşa komepti. (2003) eçi oşi do sum ʒ̆anas
t̆ek̆audi gamapti, emindroşakis sum dudnaziri k̆ala doviçalişi ma aya p̆ost̆is.
Çileri vore do jur bere do jur mota komiqonun.
Ali İhsan Aksamazi: Azerbaycani, Oşke Asiaşi Cumhuriyetepe do Rusyaşi
Federasyonişen ambaroni eksp̆ert̆i ret. Gamiçkvineri mak̆alepe do ketabepe
giğunan. Ma minon, ketabepe tkvanişen bğarğalat, ketabepe tkvanişen
molamişinit, mu iqven! ʒ̆oxle, Azerbaycanişen ambaroni ketabape tkvanişen
molamişinit! “Panturkizmi do Panislamizmi andğaneri Azerbaycanis” coxoni ketabi
tkvani 1990 ʒ̆anas; “Şurimşine Azerbaycani- Yağma koren K̆arabağis” coxoni
ketabi tkvani 1992 ʒ̆anas; “Azerbaycani Mteli Timoşletinobaşi Gzas” do
“Azerbaycanişi Timoşletinobaşi Ok̆vak̆idinu” coxoni ketabepe tkvaniti
gamiçkvinu1992 ʒ̆anas. Sovyetistani dilixvu 1991 ʒ̆anaşi çodinas. Ma komiçkin;
tkvan Sovyetistanişi oraşi do Sovyetistanişk̆uleni Azerbaycanişen ambaroni
mtini sosyaluri, p̆olit̆ik̆uri,
askeruli, ek̆onomiuri; jeop̆olit̆ik̆uri analizepe tkvani ognapt̆it aya ketabepe tkvaniten. 1990-oni ʒ̆anapeşi
geç̆k̆alas, ak̆ademisyenepesti, gamantanerepesti, map̆olit̆ik̆epesti didopeten
mcveşi do ağani jeop̆olit̆ik̆uri xalepeşen ambari va uğut̆es; xoloti va uğunan.
Mara tkvan ʒ̆oxleşen aya, emindroneri ağani jeop̆olit̆ik̆uri xali žirit do ak̆ademisyenepe, gamantanerepe do
map̆olit̆ik̆epes ognapit; edo tkvan hak̆li gamaxtit aya speros. Hemi aya ğirsoni ketabepe tkvani hemiti emindroneri/ aʒ̆ineri ak̆ademisyenepe, gamantanerepe do
map̆olit̆ik̆epeşi ubağine jeop̆olit̆ik̆uri gagnapa şeni muepe gatkvenan tkvan?
Yasin Aslani: Qoropeli Ali İhsan Cuma çkimi, “çkinapa ren menceli.” Namtini
dulyapeşen dobağine çkinapa va giğut̆anşi, emk̆ata dulyapeşen simadepe tkvaniti
mtini va gaqvenan. Azerbaycani do majura cumhuriyetepeşi mteli ketabi-gazeta-
jurnalepe vik̆itxupt̆i ma emindros.
Emindros aʒ̆ineri steri eya muxurepeşen ambaroni dido k̆oçi va rt̆u. Emk̆ata
ambaroni ar-jur k̆oçişen arteri vort̆i ma emindros. Aşoten maartani xeşen ambarepe domaqu ma. Moro mu, çkinapa
gaqvanşi, aya va dogibağun; aya çkinapaşi oanalizu do entepeşi noğira oʒ̆iramuti
dogaç̆irnan. Milletis mtini noğira oʒ̆iramu şeniti, k̆ap̆et̆i tudenmoʒ̆opxaşi
mance oqopimu dogaç̆irnan.
Ma ekoni ambarepe tişen k̆udelişa
dovik̆itxi do aşoten ekoni dulyapeşen ambaroni doviqvi. Edo xvala ekoni
ambarepe mç̆ipaşaşi voanalizi do eşoten vognapi. Mexole (22) eçi do jur ʒ̆ana ʒ̆oxleşen
eşo p̆ç̆ari ma: Xazarişi muxuri ok̆oirtasunon milleturi sekt̆orepeşi oşkesya.
Aya ambarişi xarit̆ati gamavoçkvi ma. Muxurişi emindroneri eksp̆ert̆epeşen
didok ğula gomiʒ̆k̆edu simada do zmonas. Eşo dulya va iqven yado idias rt̆es
namtinepe. Mara emindroneri ekoni analizepe çkimi ixorʒelinu tarixişi tes.
Majura k̆elendo, Sovyetistanişi ora rt̆u, emindroneri gamiçkvineri
Sovyeturi odudepe mskvaşa vik̆itxupt̆i do k̆oçepe çkini gok̆uʒxinuşi gzalepe
bgorupt̆i ma. Sovyetistanişi doloxuşen ʒ̆oxleni orape rt̆u; mak̆alepe dop̆ç̆ari do Sovyetistani
dolixvasunan mado vognapi milletis.
Emindrosti negat̆iuri reaksiyonepe momçes namtinepek. Aşo dulya va iqven. Aya analizi realist̆uri
va ren. Mʒudi ren yado ğarğalapt̆es ekoni muxurepeşi emindroneri eksp̆ert̆epek.
Edo amk̆ata eksp̆ert̆işi muk̆onobati
ar-jur vardo, dido rt̆u emindros. K̆omunist̆i coxoni gazeta do ekoni majura
muxuruli gazeta do jurnalepeşen nok̆vatepeten, Sovyetistanişi doloxuşen
ambaroni mak̆alepe p̆ç̆arupt̆i ma xolo. Mara andğaneri ndğaşi dido mağali
p̆ost̆epeşen eksp̆ert̆epek eşo miʒ̆umert̆es:
Gazeta K̆omunist̆işen
nok̆vatepeten mak̆alepe ç̆arup si; aya dulya ren dido oşkurinoni. Giçkit̆as, si
cixaşa mendegoçkvasunonan.
Amk̆ata majura noʒ̆irenepeti
memaçen ma, mara majura ambarepeşen molaşinu dido k̆ai iqven. Aya dulyaşen
ak̆onari oğarğalu domibağunan. Ora miğut̆an do majura dulyapeşen bğarğalat. Qoropeli Ali İhsan Cuma çkimi, “Oʒ̆k̆edu do ožiramu ar va
ren, çkvaneri ren”.
Ali İhsan Aksamazi: “Ağani Demok̆rat̆iuli Rusuli ʒarepe do Turkuli Mʒxade”
coxoni ketabi tkvani 1994 ʒ̆anas do “Masumani Romaşi Jeop̆olit̆ik̆uri
K̆vandape” coxoni ketabi tkvaniti 1995 ʒ̆anas gamiçkvinu. 1995 ʒ̆anas
gamiçkvineri ar çkva ketabi çkva kogiğunan. Aya ren “Çodinoni Okimoloba
Omjorek̆eleşa” coxoni ketabi do Jirinovsk̆işen tercume; eşo komiçkin ma. Hemi
aya jur ketabi tkvaniten hemiti Jirinovsk̆işen tercume noçalişe tkvaniten,
ak̆ademisyenepe, gamantanerepe do map̆olit̆ik̆epes mu mesajepe meçamu gint̆es?
Amk̆ata noçalişepe tkvanişen molamişinit, mu iqven!
Yasin Aslani: Uxelobaşi ambari
ren, dobadona çkinişi eksp̆ert̆epeşen dido ren majurapeşi
fik̆irepeşi matirale; galenepeşi
fik̆irepeşi matiraloba ikipan entepek.
Amk̆ata k̆oçepeşi noç̆arepe do notkvamepe marifeti şinapan namtinepek.
Ak̆ademisyenepe, ağanmordale
ak̆demisyenepe, gamantanerepe do map̆olit̆ik̆epes ok̆itxu dvaç̆irnan maartani odudepeşen; aya ren irişen beciti.
Amk̆ata dulyapeşen ambaroni odudepe ok̆itxu, oxoʒ̆onu do entepeşen molaşinu
şeniti, entepes galenişi nena do tudenmoʒ̆opxaşi
mance oqopimu dvaç̆irnan. Majurapeşen ognuten varna çkvalepeşi ambariten,
çkineburi dulyape oxoʒ̆onu, oanalizu do gzalepe oʒ̆iramu va ren dido pelaperi.
Çkvalepeşi noxveneten gzas gedgitu va domaç̆irnan çkin. Gza çkini oxvenu
domaç̆irnan.
Ali İhsan Aksamazi: “Ermenistanişi Tarixi Ok̆ogzas” coxoni ketabi tkvani
kogamaxtu 1996 ʒ̆anas. Ar tuta iqven; İran İslamişi Cumhuriyetişi mebusepeşen
arik “Azerbeycani hak̆li rt̆u, mara çkin Ermenistanis mevumxvacitya tku. Aya
ketabi do em İranuri mebusişi aya notkvame şeni muepe izmont tkvan?
Yasin Aslani: Oxenʒalepe
p̆anda manebra va renan; p̆anda manebroba va uğunan entepes entepeşi şkas;
manebroba vardo, menfaati ren beciti oxenʒalepeşi şkas. İranik ikips ʒ̆ori dulyape dudi muşi şeni. İranişi noxvene
vardo, Turkiye do Azerbaycanişi noxvene monç̆elnan. Azerbaycanik mu qu varna mu
ikips? İranişi noxvenepeşa medginu şeni, İranişi Azerbaycanişi Turkepe, İranişi
Turkepe şeni ʒ̆oxleşen gonʒ̆k̆imero mu qu Azerbaycanik? İranişi Turkepes
muç̆oşi nuşvelu do nuşvelasunon? Azerbaycani ren neftiten xampa; İranişi
Turkepes meşvelu şeni gzalepe va ažireni amk̆ata xampa dobadonas?
Jile molapşini ma, ekoni golakteri
ambarepe onʒ̆uranu şeni, aʒ̆işa çkar mutu va qu do aʒ̆iti çkar mutu va ikips
Azerbaycanik; xveneri çkar mutu va mažiru ma, çkar mututi va mažirasunon ma. K̆aixeşa oxoiʒ̆onen, tkvan
oxenʒale ret na, dvaç̆ironi dulya qvaginonan; dvaç̆ironi dulya va ikipt na,
İrani xvala op̆et̆est̆u gonç̆elnan.
Mtini giʒ̆vat; İranişi et̆nik̆uro
goşobğinu ren dido perpu, amk̆ata dido et̆nik̆oni dobadonapeşi doloxe ʒ̆oxlemxtimu
ren. Andğaneri İranişi maxorobaşi dido Turkepek ʒ̆opxupan. Aya meçkineri mʒxade
ambarişi teten, İranişi et̆nik̆uro goşobğinu ren umosi perpu. Turkepe va
rt̆anşi do mxuci va meçanşi, İranis rejimişi oktiru va aqven. Çodina orapes,
namtinepek İranişi rejimişa yedgites, mara gecginoba va moges entepek, İranişi
Turkepek tiezdimerepes va numxvaces do
emuşeni. Turkepe va rt̆anşi, gecginoba va yeçkindun. Mk̆ule nenaten giʒ̆vat,
mtelis k̆usuri kuğun, mara çkinti uk̆usure va voret, irişen ʒ̆oxle çkini k̆usuris voʒ̆k̆edat çkin;
aya domibağunan.
Ali İhsan Aksamazi: 1997 tariğoni “Xazarişi Neftepe- K̆afk̆asiuri
Dolok̆ireloba do Turkiye” do 2004 tariğoni “Mencelepeşi Balansi Avrasias Eçi do
maartani Oşʒ̆anuras- Kvint̆eli İstila” coxoni ketabepe tkvaniten
ak̆ademisyenepe, gamantanerepe do map̆olit̆ik̆epes mu jeop̆olit̆ik̆uri ambarepe
ognapapt? Mk̆ulo çkinti molamişinit, mu iqven!
Yasin Aslani: Uxelobaşi
ambari ren, aʒ̆ineri gamantanaşi sist̆emi çkinişen gamaxtimeri k̆oçepes
ok̆itxu, oxoʒ̆onu do ambarepe mutepeşi oanalizuşen ambari va uğunan.
Universit̆et̆epe çkinişen gamaxtimeri t̆ezepeşi muk̆onoba do aya t̆ezepeşi
k̆lasifik̆asyoni şk̆elenti itasdik̆inen aya idia çkini. Majurapeşi
noçalişepeşen mexireli noʒ̆ilepeten xveneri ak̆ademiuri noçalişepeşi muk̆onoba
dido manžinu andğaneri ndğalepes; amk̆ata suveriten ak̆ademiuri noçalişepe
manžineren. Dudi çkimişen amk̆ata dulyaşi ambari mekçat tkvanda; xolo andğaneri
ndğas, mağali p̆ost̆oni namtini k̆oçepek tişen k̆udelişa mtelo ketabi çkimiten
ar ketabi gamoçkverenan. Mara xolo am k̆oçepek ketabişi nanaodude do çkimi coxo
va meçerenan ketabi mutepeşişi doloxe. Milleti gopucu şeni, majura odudepe k̆ala
çkimi ketabepeşi coxopeti kogedverenan ketabişi çodinas. Mara ketabi çkimişen
nok̆vatepeşi but̆k̆apeşi nomeri vardo, majurapeşen odudepe çkimişi coxope
meçerenan am k̆oçepek. Majura koçikti ar mak̆ale çkimi tişen k̆udelişa mtelo
gamoçkveren dudi muşişi coxoten; mak̆ale çkimişi amaxtimoni do gamaxtimonis
tito cumle muşi kogedveren do eşo. Am k̆oçikti xolo coxo çkimişen do mak̆ale
çkimişen va molaşineren. Amk̆ata k̆oçepek çkimi steri k̆oçepeşi noçalişepe
ixirnan. Dulya aşo ren. Xocapek amk̆ata k̆oçepeşi t̆ezepe ik̆itxupan do p̆uani
meçapan; am t̆ezxocapek mu ikipan? Entepek muşeni miç̆ipaşaşi dulya va ikipan?
Aya dulyape mtini suveriten ixvenanşi, k̆oçepes majurapeşi emeği mexiruşi zmona
va duskidun.
Aya dulya p̆anda aşo ren mado
va matkven ma, mara xali çkiniti mtelo k̆ai va ren. Xvala ar-jur k̆oçişi mtinobaten, aya sosyaluri
žabunoba va ik̆aren. K̆arta koç̆i, Çkin
mteliti mtibobaşi gzas gedgitu domaç̆irnan. ʒ̆oxle çkinobas, uk̆açxeti umçanepeşi emeğis
oğirsu domaç̆irnan
çkin. Amk̆ata maxiralepeşi ambarepe eşo varna aşo oxoiʒ̆onen. Oncğoreşi
dulyapeşen omendranu dvaç̆irs.
Gamantana do universit̆et̆epe
çkinişi xalik k̆aixeşa moʒ̆irapan çkini sva mteli kianas. Aʒ̆ineri xali çkini
k̆ai maʒ̆oneni, var, k̆ai va maʒ̆onen; aşo matkven ma.
Ali İhsan Aksamazi: “Mpuleri
Rabisk̆apeşi Toliten Et̆nik̆uri Grubepeşi Oxenʒales Xe Gedvuşi Suverepe-
Argunişi Ondreʒ̆e Çkinden” coxoni ketabi tkvani kogamaxtu 2005 ʒ̆anas. Ketabi
tkvanişi dolorenaşen tişen k̆utelişa ambari komiğun ma. Mara xoloti miʒ̆vit; mu
ambarepe meçapt mak̆itxalepe tkvanis? “Tok̆epe Miepek xes okaçapan” coxoni
ketabi tkvani gamiçkvinu 2016 ʒ̆anas. Aya ketabi tkvaniten mu ambarepeşen
molamişinapt? Aya ren çodina ketabi tkvani!
Yasin Aslani: Galenepek Turkiyeşi doloxeni dulyapeşa nodgitupan,
galenepes Turkiyeşa toli kuğunan yado icers eşo-aşo dobadona çkinişi k̆arta
k̆oçik, mara aya dulyaşi isp̆at̆i va axvenen varna aya dulyapeşi ambarepe
ognapuşi menceli entepes va aqvenan. Amuşeniti mpuleri rabisk̆ape, aʒ̆i
serbest̆i mcveşi mpuleri rabisk̆ape do orijinaluri odudepeten, aʒ̆işa uçkineri
“Mpuleri Xepeşi” ambarepe ognapu şeni doviçalişi ma ketabi çkimiten. Galenepeşi
“Mpuleri Xepeşi” aya sist̆emik oktalaps k̆oçepe do dobadona çkini mado vicer
ma. Muç̆oşi geidginu, muç̆oşi içalişeps do muç̆oşi dudi muşi impulaps, muç̆oşi
k̆oçepe çkinişi irade do kunepes xe gedumers, muç̆oşi namtinepeşi şuri
yeç̆opups do namu odudepeten skidun aya sist̆emik. Amk̆ata dulyapeşi ambarepe
vognapi ketabi çkimiten.
Çodinuri oşʒ̆anuraşen
doni, namtinepek t̆k̆obaşa tok̆epe xes okaçapan perdeşi majura k̆elendo. Edo mtini giʒ̆vat; basiti,
mara tesironi ar sist̆emi gedginerenan entepek. Mencelişi şkagurepes kuğunan xeʒaloba
namtini dobadonapeşi doloxe. Eya mencelişi şkagurepek oktalapan aya dobadonape perdeşi majura k̆elendo. Entepek žiropan
k̆udeli grubepe do ocağepe do entepe oteşkilapan trageri gzalepeten. Aşopeten
entepeşa dudi gendrik̆upan emk̆ata k̆oçepek. Dudi gendrik̆eri k̆oçepe onʒ̆opulapan
do lamtinalaşi doloxe ekonomik̆uri mencelişi mance iqvan yado entepes
numxvacupan eya mencelişi şkagurepek. K̆arta p̆olit̆ikuri gubepeşi
gamantanerepe do maktalepe yoçkindaps do entepeşi xeten dobadona oktalu şeni
gzalepe gorups aya mencelik. Molaşineri trageri teşkilatepeşi art-arti ren
Masonepeşi Locape. Çodinuri orapes, xalk̆işa meç̆işu şeni, mʒika rt̆as nati,
nek̆nape mutepeşi gonʒ̆k̆es; aʒ̆i Masonepeşi Locapeşa mak̆aturobaşi ʒ̆ana iqu
(18) vit̆o ovro. Entepek muç̆oşi oteşkilapan,
namu simbolepe ixmarnan, aya simbolepeşi oxoʒ̆onapa, mis ucerapan, miepes do
namu noğiras nuxizmet̆upan; mk̆ule otkvaluten, Masonoba ar dini ren,
trangi mutepeşi mi ren, xvala Yahudepes nuxizmet̆upan, amk̆ata ambarepe vonapapt,
mara maartani xeşen do mpuleri Masoniş rabisk̆apeten. Çkin bžirit mpuleri rabisk̆epe. Edo eya
rabisk̆epeten, eya teşkilati do majure trageri cemiyetepeşi xali kogamaxtu
mjoraş teşa.
Uçkine k̆arta k̆oçi k̆ala ok̆obu vardo, aya sist̆emi
muç̆oşi geidginu do muç̆oşi içalişeps; aya sist̆emi k̆ala ok̆obu domaç̆irnan.
Sist̆emişi noxvenepeşen ambari va giğut̆anşi, uçkine k̆arta k̆oçi k̆ala
ok̆obut; ayati ren mʒudişi. Uçkine k̆oçepe k̆ala ok̆obuten, ora gogindinun.
Uçkine k̆oçepe k̆ala ok̆obuk çkin mʒ̆k̆upis kodomit̆alepan. Mk̆ule
otkvaluten eşo matkven ma; goşogoru, ok̆itxu, oxoʒ̆onu do oanalizu domaç̆irnan.
Ali İhsan Aksamazi: Ar çkva noçalişe
çkva kogiğunan. Aya ren Azerbaycanişi Turkulişen Turkiyeşi Turkulişa
adap̆t̆asyoni. Ketabis coxons “Mʒkvit̆uras İmt̆i, Tazis Oç̆opi”. Ramet̆li
Baxtiyar Vaxapzadek aya ketabi muşiten mu ambarepe momçapan?
Yasin Aslani: Ramet̆li Baxtiyar Vaxapzadeşi “Mʒkvit̆uras İmt̆i,
Tazis Oç̆opi” coxoni ketabi, Turkiyeşi Turkulişa adap̆t̆asyoni dop̆i ma. Mtini giʒ̆vat,
ketabişi orijinaluri coxo ren “Şenbe (Sabat̆onişi Serişa Gza)”. Uk̆açxe “Mʒkvit̆uras İmt̆i, Tazis Oç̆opi” coxoten
gamavoçkvi ma. (20) Eçi ʒ̆anağani t̆ariğoni
Bak̆uşi diʒxironi ambarepeşen molaşinaps ketabik. Azerbaycanişi emindroneri goʒ̆oncğonerepek
uç̆andes Sovyetistanişi ordu dobadonaşa. Mexole(150) usilaxe k̆oçi iğurinu do
vit̆oşepeten k̆oçiti iyaralineret̆u. Baxtiyar Vaxapzadek tolepe muşiten kožiru
aya dulya do dido tesironi ar şiiri ç̆areret̆u. Aya şiiri muşik dido oşkuroni ambarepe momçapan. Mk̆ule otkvaluten,
ketabik eçi ʒ̆anağani t̆ariğoni Bak̆uşi diʒxironi ambarepeşen momçapan. Ar-jur
ndğaşi doloxeti Turkiyeşi Turkulişa govoktiri eya, Allahik aya dulya nesibi
moğodu.
Ali
İhsan Aksamazi:
“ʒ̆oxlextimeri Tercumeşi Suverepe” coxoni noçalişe tkvani majura noçalişepe
tkvanişen çkvaneri ren; mesleğuri noçalişe tkvani ren. 1980-oni ʒ̆anapeşi
geç̆k̆ala rt̆u, mati mamgure tkvanepeşi art-arti vort̆i Gamantanaşi
Fak̆ult̆et̆is noğa K̆onyas. Dersepe tkvanişen k̆aixeşa komiçkin, mesleği
tkvanis qoropt̆it do şurdoguriten mogurapt̆it İnglisuri grameri. P̆anda dersişi
mat̆eryalepes xes giğut̆es tkvan. Tişen k̆udelişa mogurapt̆it. Dido mskvati
xeç̆ara kogiğut̆es. İrişen çkineri do dulyamxvenu mamgurapale çkini rt̆it. Aʒ̆i
otkvaluşi vore; tkvan memişveleret̆it do ar dulyati komižireret̆it noğa K̆onyas. “ʒ̆oxlextimeri
Tercumeşi Suverepe” coxoni ketabi tkvanişenti molamişinit, mu iqven!
Yasin Aslani: Mamguroba do
mamgurapuloba çkimişi gamantana-gurapa do tecrubepeşi ar noʒ̆ileten kogamaxtu “ʒ̆oxlextimeri Tercumeşi Suverepe” coxoni
ketabi. Mtini giʒ̆vat, dvaç̆irobaşen yeçkindu aya ketabi do eşo gamaviğit çkin.
Namtini k̆oçepe do manebrapek k̆ursi mak̆vandes. Edo va govonk̆vati k̆ursi.
Emindrosti tecrubepe çkimiten ar ketabi oʒ̆opxu mak̆vandes. Mati amk̆ata
k̆etabi oʒ̆opxu govonk̆vati do aya ketabi eşo gamaviğit. Eşo pkvat na, aşo
ptkvat na, ketabi dido inç̆elinu. Edoxolo odude ketabi iqu namtini
universit̆et̆epes. Ketabişi amk̆ata mskva ambarerepe komomixtu. Moro mu, çkinti
vixelit.
Ali
İhsan Aksamazi: Ağani
mak̆ale do/ varna ketabi oç̆aruşi p̆rojepe giğunani? Ağani pukironi ambarepe
momçateni çkinda?
Yasin Aslani: Allahik xela momçaşakis do şuri gemdginşa, oç̆aru do
k̆oçepe çkini otanus mevaqonaminon. (500-750) xut oşişen şkvit oşi do jure neçi
do vit but̆k̆a k̆onari rabisk̆a do noç̆are vik̆itxup k̆arta dolonis. Allahis
şukuri vuʒ̆umer ma, dido odude komiğunan çkin do emuşeni. Emuşeniti çkvadoçkva
mevzupeşi jin viçalişep ma. Ketabi do mak̆ale oç̆aru nungaps bendras. Si
gint̆aşi var, eya mogixtaşi, gaç̆aren. Ar-j ur p̆roje komiğun, bolaki
gamaçkvaluşi fursat̆i momças Allahik.
Ali
İhsan Aksamazi:
Aya int̆erviu şeni dido şukuri giʒ̆umert ma. Tkvan tişen k̆udelişa mskvaşa nena
gemiktirit. Tkvanti ginonan na, aʒ̆i voçodinat aya int̆erviu çkini! Xoloti
tkvan otkvaluşi çkva mutu çkva giğunan na, eti miʒ̆vit, mu iqven! Allahik bere-
bari k̆ala p̆anda goxelan!
Yasin Aslani: Ali İhsan Cuma çkimi, ma şukuri giʒ̆umer, zmona do gagnapa
çkimişi ognapuşi fursat̆i momçi do emuşeni, pimpili dixaşa gegixtas.
+
“ჩქინაფა რენ მენჯელი. ოწკედუ
დო ოძირამუ
არ ვა
რენ!”
(გოწოთქვალა: ანდღანერი მუსაфირი ჩქიმი რენ ჲასინ ასლანი. ჲასინ ასლანი რენ დულჲამხვენუ
გამანთანერეფე ჩქინიში ართ-ართი. თი-მუში რენ მაგამანთანე, აკადემისჲენი, მაგოშოგორე, მჭარუ, სტრატეჟისტი. რადიო დუდმოშლეთინერი ავროპა დო რადიო დუდმოშლეთინობაში აზერბაჲჯანიში ნოწილეში დუდმჭარუ, პროგრამიში უმჩანე დო სპიკერი რტუ ხოლო ემუ. ჩქვადოჩქვა ჟურნალეფეს გამიჩქვინერი ჰემი თურქული ჰემითი ინგლისური მაკელეფე ქუღუნ ემუს. ჲასინ ასლანის ქუღუნ გამიჩქვინერი ქეთაბეფეთი: “ფანთურქიზმი დო ფანისლამიზმი ანდღანერი აზერბაჲჯანის”, “შურიმშინე აზერბაჲჯანი- ჲაღმა ქორენ კარაბაღის”, “აზერბაჲჯანი მთელი თიმოშლეთინობაში გზას”, “აზერბაჲჯანიში თიმოშლეთინობაში ოკვაკიდინუ”, “აღანი დემოკრატიული რუსული ცარეფე დო თურქული მცხადე”, “მასუმანი რომაში ჟეოპოლიტიკური კვანდაფე”, “ერმენისთანიში თარიხი ოკოგზას”, ხაზარიში ნეфთეფე - კაфკასიური დოლოკირელობა დო თურქიჲე”, “მენჯელეფეში ბალანსი ავრასიას ეჩი დო მაართანი ოშწანურას- ქვინტელი ისთილა”, “წოხლეხთიმერი თერჯუმეში სუვერეფე”, “მფულერი რაბისკაფეში თოლითენ ეტნიკური გრუბეფეში ოხენცალეს ხე გედვუში სუვერეფე- არგუნიში ონდრეწე ჩქინდენ”, “თოკეფე მიეფექ ხეს ოქაჩაფან”, “მცქვიტურას იმტი, თაზის ოჭოფი”, “ჩოდინონი ოქიმოლობა ომჟორეკელეშა”. 20- 25 წანა წოხლეშენ
ანდღანერი დღალეფეშენ მთინი ანალიზეფე ქუღუტუ დო ანალიზეფე მუში ქეთაბეფე დო მაკალეფე მუშითენ მილლეთის გამოგნაფუ ჲასინ ასლანიქ; მა აჲა ქომიჩქინ. ემუშენითი
ემუ
ღორსონი უმჩანეფე ჩქიმიში ართ-ართი ფშინაფ. ჲასინ ასლანი კალა არ ინტერვიუ დოპი მა. ედო მუში ბიჲოგრაфი დო ჟეოპოლიტიკური ანალიზონი ქეთაბეფე მუშიშენ მოლაფშინით ჩქინ. აჲა რენ ჩქინი ინტერვიუში ტექსტი. ალი იჰსან აქსამაზი, 27. VIII. 2019)
+
ალი იჰსან
აქსამაზი: თქვანთი გინონან ნა, იფთი ბიჲოგრაфი თქვანიშენ მოლამიშინით, მუ იყვენ! სო ჲეჩქინდით? ნამუ ნწოფულაფეს იგურით? ჩილერი რეთი? ბერეფე დო მოთაფე გიყონუნანი? აწი სო სქიდურთ? მუ დულჲა იქიფთ?
ჲასინ ასლანი: მა დოვიბადი (1953) ვიტონ ჩხორო ოში დო ჟურე ნეჩი დო ვიტო სუმ წანას, ნოღა კარსი- სარიკამიშის. ოჯაღი ჩქიმი რენ არფაჩაჲიში ოფუტე სოსგერტიშენ. მა ვიკითხი გეჭკაფურონი დო ოშქენონი ნწოფულაფე ნოღა კარსი- არალიკის. დოვოჩოდინი ლისეში გამანთანა-გურაფა ჩქიმი ნოღა ტოკათის. ნოღა დიჲარბაქირიში გამანთანაში ინსტიტუტიში ინგლისური ნენაში ბურმეს ოგურუს ქოგევოჭკი, მარა ნოღა კონჲას დოვოჩოდინი გამანთანა ჩქიმი, (1977) ვიტონ ჩხორო ოში დო სუმე ნეჩი დო ვიტო შქვით წანას. გამანთანაში ინსტიტუტიშკულე, მამგურაფალო დოვიჩალიში მა ართნერი ნწოფულას. (1985) ვიტონ ჩხორო ოში დო ოთხო ნეჩი დო ხუთ წანა რტუ, მა იმთიანის ქამაფთი. ედო ეჲა იმთიანიშენ გეჯგინერი ქოგამაფთი. ედ ეჲა გეჯგინობათენ, ალამანჲაში ნოღა მუნიხის გედგინერი დუდმოშლეთინერი ავროპა დო რადიო დუდმოშლეთინობაში აზერბაჲჯანიში მასაშა დუდმჭარუ დო სპიკერი დოვიყვი; დოვიჩალიში. აჲა რადიოფე ითირინუ ჩეხჲაში ჯუმჰურიჲეთიში ნანანოღა პრაღიშა (1995) ვიტონ ჩხორო ოში დო ოთხო ნეჩი დო ვიტო ხუთ წანას. ედო ემინდროშაქის, აჲა დულჲას დოვიჩალიში. ვით წანაშენ გინძე ორას აჲა რადიოს დოვიჩალიში. უკულე ნანანოღა ანკარაშენ მა მიჯოხეს დუდნაზირობაში მოადგილობაში პოსტის ოჩალიშუ შენი. დობადონაშ ყოროფათენ, მუთუ უმეშვენუთენ გოვონკვათი მა. ედო ნანანოღა ანკარაშა ქომეფთი. (2003) ეჩი ოში დო სუმ წანას ტეკაუდი გამაფთი, ემინდროშაქის სუმ დუდნაზირი კალა დოვიჩალიში მა აჲა პოსტის. ჩილერი ვორე დო ჟურ ბერე დო ჟურ მოთა ქომიყონუნ.
ალი იჰსან აქსამაზი: აზერბაჲჯანი,
ოშქე ასიაში ჯუმჰურიჲეთეფე დო რუსჲაში Фედერასჲონიშენ ამბარონი ექსპერტი რეთ. გამიჩქვინერი მაკალეფე დო ქეთაბეფე გიღუნან. მა მინონ, ქეთაბეფე თქვანიშენ ბღარღალათ, ქეთაბეფე თქვანიშენ მოლამიშინით, მუ იყვენ! წოხლე, აზერბაჲჯანიშენ ამბარონი ქეთაბაფე თქვანიშენ მოლამიშინით! “ფანთურქიზმი დო ფანისლამიზმი ანდღანერი აზერბაჲჯანის” ჯოხონი ქეთაბი თქვანი 1990 წანას; “შურიმშინე აზერბაჲჯანი-
ჲაღმა ქორენ კარაბაღის” ჯოხონი ქეთაბი თქვანი 1992 წანას; “აზერბაჲჯანი მთელი თიმოშლეთინობაში გზას” დო “აზერბაჲჯანიში თიმოშლეთინობაში ოკვაკიდინუ” ჯოხონი ქეთაბეფე თქვანითი გამიჩქვინუ1992 წანას. სოვჲეთისთანი დილიხვუ
1991 წანაში ჩოდინას. მა ქომიჩქინ; თქვან სოვჲეთისთანიში ორაში დო სოვჲეთისთანიშკულენი აზერბაჲჯანიშენ ამბარონი მთინი სოსჲალური,
პოლიტიკური, ასქერული, ეკონომიური; ჟეოპოლიტიკური ანალიზეფე თქვანი ოგნაფტით
აჲა
ქეთაბეფე თქვანითენ. 1990-ონი წანაფეში გეჭკალას,
აკადემისჲენეფესთი, გამანთანერეფესთი, მაპოლიტიკეფესთი დიდოფეთენ მჯვეში დო აღანი ჟეოპოლიტიკური ხალეფეშენ ამბარი ვა უღუტეს; ხოლოთი ვა უღუნან. მარა თქვან წოხლეშენ აჲა, ემინდრონერი აღანი ჟეოპოლიტიკური ხალი ძირით დო აკადემისჲენეფე, გამანთანერეფე დო მაპოლიტიკეფეს ოგნაფით; ედო თქვან ჰაკლი გამახთით აჲა სფეროს. ჰემი აჲა ღირსონი
ქეთაბეფე თქვანი ჰემითი ემინდრონერი/ აწინერი აკადემისჲენეფე, გამანთანერეფე დო მაპოლიტიკეფეში უბაღინე ჟეოპოლიტიკური გაგნაფა შენი მუეფე გათქვენან თქვან?
ჲასინ ასლანი: ყოროფელი ალი იჰსან ჯუმა ჩქიმი, “ჩქინაფა
რენ
მენჯელი.” ნამთინი დულჲაფეშენ დობაღინე ჩქინაფა ვა გიღუტანში, ემკათა დულჲაფეშენ სიმადეფე თქვანითი მთინი ვა გაყვენან. აზერბაჲჯანი დო მაჟურა ჯუმჰურიჲეთეფეში მთელი ქეთაბი-გაზეთა- ჟურნალეფე ვიკითხუფტი
მა
ემინდროს. ემინდროს აწინერი სთერი ეჲა მუხურეფეშენ ამბარონი დიდო კოჩი ვა რტუ. ემკათა ამბარონი არ-ჟურ კოჩიშენ ართერი ვორტი მა ემინდროს. აშოთენ მაართანი ხეშენ ამბარეფე
დომაყუ მა. მორო მუ, ჩქინაფა გაყვანში, აჲა ვა დოგიბაღუნ; აჲა ჩქინაფაში ოანალიზუ დო ენთეფეში ნოღირა ოწირამუთი დოგაჭირნან. მილლეთის მთინი ნოღირა ოწირამუ შენითი, კაპეტი თუდენმოწოფხაში მანჯე ოყოფიმუ დოგაჭირნან.
მა ექონი ამბარეფე თიშენ კუდელიშა დოვიკითხი დო აშოთენ ექონი დულჲაფეშენ ამბარონი დოვიყვი. ედო ხვალა ექონი ამბარეფე მჭიფაშაში ვოანალიზი დო ეშოთენ ვოგნაფი. მეხოლე (22) ეჩი დო ჟურ წანა წოხლეშენ ეშო პჭარი მა: ხაზარიში
მუხური ოკოირთასუნონ მილლეთური სექტორეფეში ოშქესჲა. აჲა ამბარიში ხარიტათი გამავოჩქვი მა. მუხურიში ემინდრონერი ექსპერტეფეშენ დიდოქ ღულა გომიწკედუ სიმადა დო ზმონას. ეშო დულჲა ვა იყვენ ჲადო იდიას რტეს ნამთინეფე. მარა ემინდრონერი ექონი ანალიზეფე ჩქიმი იხორცელინუ თარიხიში თეს.
მაჟურა კელენდო, სოვჲეთისთანიში ორა რტუ, ემინდრონერი გამიჩქვინერი სოვჲეთური ოდუდეფე მსქვაშა ვიკითხუფტი დო კოჩეფე ჩქინი გოკუცხინუში გზალეფე ბგორუფტი მა. სოვჲეთისთანიში დოლოხუშენ წოხლენი ორაფე რტუ; მაკალეფე
დოპჭარი დო სოვჲეთისთანი დოლიხვასუნან მადო ვოგნაფი
მილლეთის. ემინდროსთი ნეგატიური რეაქსიჲონეფე მომჩეს ნამთინეფექ. აშო დულჲა ვა იყვენ. აჲა ანალიზი
რეალისტური ვა რენ. მცუდი რენ ჲადო ღარღალაფტეს ექონი მუხურეფეში ემინდრონერი ექსპერტეფექ. ედო ამკათა ექსპერტიში
მუკონობათი არ-ჟურ ვარდო, დიდო რტუ ემინდროს. კომუნისტი ჯოხონი გაზეთა დო ექონი მაჟურა მუხურული გაზეთა დო ჟურნალეფეშენ ნოკვათეფეთენ, სოვჲეთისთანიში დოლოხუშენ ამბარონი მაკალეფე პჭარუფტი მა ხოლო. მარა ანდღანერი ნდღაში დიდო მაღალი პოსტეფეშენ ექსპერტეფექ ეშო მიწუმერტეს: გაზეთა კომუნისტიშენ ნოკვათეფეთენ მაკალეფე ჭარუფ სი; აჲა დულჲა რენ დიდო ოშქურინონი. გიჩქიტას, სი ჯიხაშა მენდეგოჩქვასუნონან.
ამკათა მაჟურა ნოწირენეფეთი მემაჩენ მა, მარა მაჟურა ამბარეფეშენ მოლაშინუ დიდო კაი იყვენ. აჲა დულჲაშენ აკონარი ოღარღალუ დომიბაღუნან. ორა მიღუტან დო მაჟურა დულჲაფეშენ ბღარღალათ. ყოროფელი ალი იჰსან ჯუმა ჩქიმი, “ოწკედუ დო ოძირამუ
არ
ვა
რენ,
ჩქვანერი რენ”.
ალი იჰსან აქსამაზი: “აღანი დემოკრატიული რუსული ცარეფე დო თურქული მცხადე” ჯოხონი ქეთაბი თქვანი 1994 წანას დო “მასუმანი რომაში ჟეოპოლიტიკური კვანდაფე” ჯოხონი ქეთაბი თქვანითი 1995 წანას გამიჩქვინუ. 1995 წანას გამიჩქვინერი არ ჩქვა ქეთაბი ჩქვა ქოგიღუნან. აჲა რენ “ჩოდინონი ოქიმოლობა ომჟორეკელეშა” ჯოხონი ქეთაბი დო ჟირინოვსკიშენ თერჯუმე; ეშო ქომიჩქინ მა. ჰემი აჲა ჟურ ქეთაბი თქვანითენ ჰემითი ჟირინოვსკიშენ თერჯუმე ნოჩალიშე თქვანითენ, აკადემისჲენეფე, გამანთანერეფე დო მაპოლიტიკეფეს მუ მესაჟეფე მეჩამუ გინტეს? ამკათა ნოჩალიშეფე თქვანიშენ მოლამიშინით, მუ იყვენ!
ჲასინ ასლანი: უხელობაში ამბარი რენ, დობადონა ჩქინიში ექსპერტეფეშენ დიდო რენ მაჟურაფეში фიკირეფეში მათირალე; გალენეფეში фიკირეფეში მათირალობა იქიფან ენთეფექ. ამკათა კოჩეფეში
ნოჭარეფე დო ნოთქვამეფე მარიфეთი შინაფან ნამთინეფექ. აკადემისჲენეფე, აღანმორდალე აკდემისჲენეფე, გამანთანერეფე დო მაპოლიტიკეფეს ოკითხუ დვაჭირნან მაართანი ოდუდეფეშენ;
აჲა
რენ
ირიშენ ბეჯითი. ამკათა დულჲაფეშენ ამბარონი ოდუდეფე ოკითხუ, ოხოწონუ დო ენთეფეშენ მოლაშინუ შენითი, ენთეფეს გალენიში ნენა დო თუდენმოწოფხაში მანჯე ოყოფიმუ დვაჭირნან. მაჟურაფეშენ ოგნუთენ ვარნა ჩქვალეფეში ამბარითენ, ჩქინებური დულჲაფე ოხოწონუ, ოანალიზუ დო გზალეფე ოწირამუ ვა რენ დიდო ფელაფერი. ჩქვალეფეში ნოხვენეთენ გზას გედგითუ ვა დომაჭირნან ჩქინ. გზა ჩქინი ოხვენუ დომაჭირნან.
ალი იჰსან აქსამაზი: “ერმენისთანიში თარიხი ოკოგზას” ჯოხონი ქეთაბი თქვანი ქოგამახთუ 1996 წანას. არ თუთა იყვენ; ირან ისლამიში
ჯუმჰურიჲეთიში მებუსეფეშენ არიქ “აზერბეჲჯანი ჰაკლი რტუ, მარა ჩქინ ერმენისთანის მევუმხვაჯითჲა თქუ. აჲა ქეთაბი დო ემ ირანური მებუსიში აჲა ნოთქვამე შენი მუეფე იზმონთ თქვან?
ჲასინ ასლანი: ოხენცალეფე პანდა მანებრა ვა რენან; პანდა მანებრობა ვა უღუნან ენთეფეს ენთეფეში შქას; მანებრობა ვარდო, მენфაათი რენ ბეჯითი ოხენცალეფეში შქას. ირანიქ იქიფს წორი დულჲაფე
დუდი მუში შენი. ირანიში ნოხვენე ვარდო, თურქიჲე დო აზერბაჲჯანიში ნოხვენე მონჭელნან. აზერბაჲჯანიქ მუ ყუ ვარნა მუ იქიფს? ირანიში ნოხვენეფეშა მედგინუ შენი, ირანიში აზერბაჲჯანიში თურქეფე, ირანიში თურქეფე შენი წოხლეშენ გონწკიმერო მუ ყუ აზერბაჲჯანიქ? ირანიში თურქეფეს მუჭოში ნუშველუ დო ნუშველასუნონ? აზერბაჲჯანი რენ ნეфთითენ ხამფა; ირანიში თურქეფეს მეშველუ შენი გზალეფე ვა აძირენი ამკათა ხამფა დობადონას?
ჟილე მოლაფშინი მა, ექონი გოლაქთერი ამბარეფე ონწურანუ შენი, აწიშა ჩქარ მუთუ ვა ყუ დო აწითი ჩქარ მუთუ ვა იქიფს აზერბაჲჯანიქ; ხვენერი ჩქარ მუთუ ვა მაძირუ მა, ჩქარ მუთუთი ვა მაძირასუნონ მა. კაიხეშა ოხოიწონენ, თქვან
ოხენცალე რეთ ნა, დვაჭირონი დულჲა ყვაგინონან; დვაჭირონი დულჲა ვა იქიფთ
ნა,
ირანი
ხვალა
ოპეტესტუ გონჭელნან.
მთინი გიწვათ; ირანიში ეტნიკურო გოშობღინუ რენ დიდო ფერფუ, ამკათა დიდო ეტნიკონი დობადონაფეში დოლოხე წოხლემხთიმუ რენ. ანდღანერი ირანიში მახორობაში დიდო თურქეფექ წოფხუფან. აჲა მეჩქინერი მცხადე ამბარიში თეთენ, ირანიში ეტნიკურო გოშობღინუ რენ უმოსი ფერფუ. თურქეფე ვა რტანში დო მხუჯი ვა მეჩანში, ირანის რეჟიმიში ოქთირუ ვა აყვენ. ჩოდინა ორაფეს, ნამთინეფექ ირანიში რეჟიმიშა ჲედგითეს, მარა გეჯგინობა ვა მოგეს ენთეფექ, ირანიში თურქეფექ თიეზდიმერეფეს ვა ნუმხვაჯეს
დო
ემუშენი. თურქეფე ვა რტანში, გეჯგინობა ვა ჲეჩქინდუნ. მკულე ნენათენ გიწვათ, მთელის კუსური ქუღუნ, მარა ჩქინთი უკუსურე ვა ვორეთ, ირიშენ წოხლე ჩქინი კუსურის
ვოწკედათ ჩქინ; აჲა დომიბაღუნან.
ალი იჰსან აქსამაზი: 1997 თარიღონი “ხაზარიში ნეфთეფე- კაфკასიური
დოლოკირელობა დო თურქიჲე” დო 2004 თარიღონი “მენჯელეფეში ბალანსი
ავრასიას ეჩი დო მაართანი ოშწანურას- ქვინტელი ისთილა” ჯოხონი ქეთაბეფე თქვანითენ აკადემისჲენეფე, გამანთანერეფე დო მაპოლიტიკეფეს მუ ჟეოპოლიტიკური ამბარეფე ოგნაფაფთ? მკულო ჩქინთი მოლამიშინით, მუ იყვენ!
ჲასინ ასლან: უხელობაში ამბარი რენ, აწინერი გამანთანაში სისტემი ჩქინიშენ გამახთიმერი კოჩეფეს ოკითხუ, ოხოწონუ დო ამბარეფე მუთეფეში ოანალიზუშენ ამბარი ვა უღუნან. უნივერსიტეტეფე ჩქინიშენ გამახთიმერი ტეზეფეში მუკონობა დო აჲა ტეზეფეში კლასიфიკასჲონი შკელენთი ითასდიკინენ აჲა იდია ჩქინი. მაჟურაფეში ნოჩალიშეფეშენ მეხირელი ნოწილეფეთენ ხვენერი აკადემიური ნოჩალიშეფეში მუკონობა დიდო მანძინუ ანდღანერი ნდღალეფეს; ამკათა სუვერითენ აკადემიური ნოჩალიშეფე მანძინერენ. დუდი ჩქიმიშენ ამკათა დულჲაში ამბარი მექჩათ თქვანდა; ხოლო ანდღანერი ნდღას, მაღალი პოსტონი ნამთინი კოჩეფექ თიშენ კუდელიშა მთელო ქეთაბი ჩქიმითენ არ ქეთაბი გამოჩქვერენან. მარა ხოლო ამ კოჩეფექ ქეთაბიში ნანაოდუდე დო ჩქიმი ჯოხო ვა მეჩერენან ქეთაბი მუთეფეშიში დოლოხე. მილლეთი გოფუჯუ შენი, მაჟურა ოდუდეფე კალა ჩქიმი ქეთაბეფეში ჯოხოფეთი ქოგედვერენან ქეთაბიში ჩოდინას. მარა ქეთაბი ჩქიმიშენ ნოკვათეფეში ბუტკაფეში ნომერი ვარდო, მაჟურაფეშენ ოდუდეფე ჩქიმიში ჯოხოფე მეჩერენან ამ კოჩეფექ. მაჟურა ქოჩიქთი არ მაკალე ჩქიმი თიშენ კუდელიშა მთელო გამოჩქვერენ დუდი მუშიში ჯოხოთენ; მაკალე ჩქიმიში ამახთიმონი დო გამახთიმონის თითო ჯუმლე მუში ქოგედვერენ დო ეშო. ამ კოჩიქთი ხოლო ჯოხო ჩქიმიშენ დო მაკალე ჩქიმიშენ ვა მოლაშინერენ. ამკათა კოჩეფექ ჩქიმი სთერი კოჩეფეში ნოჩალიშეფე იხირნან. დულჲა აშო რენ. ხოჯაფექ ამკათა კოჩეფეში ტეზეფე იკითხუფან დო პუანი მეჩაფან; ამ ტეზხოჯაფექ მუ იქიფან? ენთეფექ მუშენი მიჭიფაშაში დულჲა ვა იქიფან? აჲა დულჲაფე მთინი სუვერითენ იხვენანში, კოჩეფეს მაჟურაფეში ემეღი მეხირუში ზმონა ვა დუსქიდუნ.
აჲა დულჲა პანდა აშო რენ მადო ვა მათქვენ მა, მარა ხალი ჩქინითი მთელო კაი ვა რენ. ხვალა არ-ჟურ კოჩიში მთინობათენ, აჲა სოსჲალური ძაბუნობა ვა იკარენ. კართა ქოჭი, ჩქინ მთელითი მთიბობაში გზას გედგითუ დომაჭირნან. წოხლე ჩქინობას, უკაჩხეთი უმჩანეფეში ემეღის ოღირსუ დომაჭირნან ჩქინ. ამკათა მახირალეფეში ამბარეფე ეშო ვარნა აშო ოხოიწონენ. ონჯღორეში დულჲაფეშენ ომენდრანუ დვაჭირს.
გამანთანა დო
უნივერსიტეტეფე
ჩქინიში
ხალიქ
კაიხეშა
მოწირაფან
ჩქინი
სვა
მთელი
ქიანას.
აწინერი
ხალი
ჩქინი
კაი
მაწონენი,
ვარ,
კაი
ვა
მაწონენ;
აშო
მათქვენ
მა.
ალი იჰსან აქსამაზი: “მფულერი რაბისკაფეში თოლითენ ეტნიკური გრუბეფეში ოხენცალეს ხე გედვუში სუვერეფე- არგუნიში ონდრეწე ჩქინდენ” ჯოხონი ქეთაბი თქვანი ქოგამახთუ 2005 წანას. ქეთაბი თქვანიში დოლორენაშენ თიშენ კუთელიშა ამბარი ქომიღუნ მა. მარა ხოლოთი მიწვით; მუ ამბარეფე მეჩაფთ მაკითხალეფე თქვანის? “თოკეფე მიეფექ ხეს ოქაჩაფან” ჯოხონი ქეთაბი თქვანი გამიჩქვინუ 2016 წანას. აჲა ქეთაბი თქვანითენ მუ ამბარეფეშენ მოლამიშინაფთ? აჲა რენ ჩოდინა ქეთაბი თქვანი!
ჲასინ ასლანი: გალენეფექ თურქიჲეში დოლოხენი დულჲაფეშა ნოდგითუფან, გალენეფეს თურქიჲეშა თოლი ქუღუნან ჲადო იჯერს ეშო-აშო დობადონა ჩქინიში კართა კოჩიქ, მარა აჲა დულჲაში ისპატი ვა ახვენენ ვარნა აჲა დულჲაფეში ამბარეფე ოგნაფუში მენჯელი ენთეფეს ვა აყვენან. ამუშენითი მფულერი რაბისკაფე, აწი სერბესტი მჯვეში მფულერი რაბისკაფე დო ორიჟინალური ოდუდეფეთენ, აწიშა უჩქინერი “მფულერი ხეფეში” ამბარეფე ოგნაფუ შენი დოვიჩალიში მა ქეთაბი ჩქიმითენ. გალენეფეში “მფულერი ხეფეში” აჲა სისტემიქ ოქთალაფს კოჩეფე დო დობადონა ჩქინი მადო ვიჯერ მა. მუჭოში გეიდგინუ, მუჭოში იჩალიშეფს დო მუჭოში დუდი მუში იმფულაფს, მუჭოში კოჩეფე ჩქინიში ირადე დო ქუნეფეს ხე გედუმერს, მუჭოში ნამთინეფეში შური ჲეჭოფუფს დო ნამუ ოდუდეფეთენ სქიდუნ აჲა სისტემიქ. ამკათა დულჲაფეში ამბარეფე ვოგნაფი ქეთაბი ჩქიმითენ.
ჩოდინური ოშწანურაშენ დონი,
ნამთინეფექ ტკობაშა თოკეფე ხეს ოქაჩაფან ფერდეში მაჟურა კელენდო. ედო მთინი გიწვათ;
ბასითი, მარა თესირონი არ სისტემი გედგინერენან ენთეფექ.
მენჯელიში შქაგურეფეს ქუღუნან ხეცალობა ნამთინი დობადონაფეში დოლოხე. ეჲა მენჯელიში შქაგურეფექ ოქთალაფან აჲა დობადონაფე ფერდეში მაჟურა კელენდო. ენთეფექ ძიროფან კუდელი გრუბეფე დო ოჯაღეფე დო ენთეფე ოთეშქილაფან თრაგერი გზალეფეთენ. აშოფეთენ ენთეფეშა დუდი გენდრიკუფან ემკათა კოჩეფექ. დუდი გენდრიკერი კოჩეფე ონწოფულაფან დო ლამთინალაში დოლოხე ექონომიკური მენჯელიში მანჯე იყვან ჲადო ენთეფეს ნუმხვაჯუფან ეჲა მენჯელიში შქაგურეფექ. კართა პოლიტიქური გუბეფეში გამანთანერეფე დო მაქთალეფე ჲოჩქინდაფს დო ენთეფეში ხეთენ დობადონა ოქთალუ შენი გზალეფე გორუფს აჲა მენჯელიქ. მოლაშინერი თრაგერი თეშქილათეფეში ართ-ართი რენ მასონეფეში ლოჯაფე. ჩოდინური ორაფეს, ხალკიშა მეჭიშუ შენი, მციქა რტას ნათი, ნეკნაფე მუთეფეში გონწკეს; აწი მასონეფეში ლოჯაფეშა მაკათურობაში წანა იყუ (18) ვიტო ოვრო. ენთეფექ მუჭოში ოთეშქილაფან, ნამუ სიმბოლეფე იხმარნან, აჲა სიმბოლეფეში ოხოწონაფა, მის უჯერაფან, მიეფეს დო ნამუ ნოღირას ნუხიზმეტუფან; მკულე ოთქვალუთენ, მასონობა არ დინი რენ, თრანგი მუთეფეში მი რენ, ხვალა ჲაჰუდეფეს ნუხიზმეტუფან, ამკათა ამბარეფე ვონაფაფთ, მარა მაართანი ხეშენ დო მფულერი მასონიშ რაბისკაფეთენ. ჩქინ ბძირით მფულერი რაბისკეფე. ედო ეჲა რაბისკეფეთენ, ეჲა თეშქილათი დო მაჟურე თრაგერი ჯემიჲეთეფეში ხალი ქოგამახთუ მჟორაშ თეშა.
უჩქინე კართა კოჩი კალა ოკობუ ვარდო, აჲა სისტემი მუჭოში გეიდგინუ დო მუჭოში იჩალიშეფს; აჲა სისტემი კალა ოკობუ დომაჭირნან. სისტემიში ნოხვენეფეშენ ამბარი ვა გიღუტანში, უჩქინე კართა კოჩი კალა ოკობუთ; აჲათი რენ მცუდიში. უჩქინე კოჩეფე კალა ოკობუთენ, ორა გოგინდინუნ. უჩქინე კოჩეფე კალა ოკობუქ ჩქინ მწკუფის ქოდომიტალეფან. მკულე ოთქვალუთენ ეშო მათქვენ მა;
გოშოგორუ, ოკითხუ,
ოხოწონუ დო ოანალიზუ დომაჭირნან.
ალი იჰსან აქსამაზი: არ ჩქვა ნოჩალიშე ჩქვა ქოგიღუნან. აჲა რენ აზერბაჲჯანიში თურქულიშენ თურქიჲეში თურქულიშა ადაპტასჲონი. ქეთაბის ჯოხონს “მცქვიტურას იმტი, თაზის ოჭოფი”. რამეტლი ბახთიჲარ ვახაფზადექ აჲა ქეთაბი მუშითენ მუ ამბარეფე მომჩაფან?
ჲასინ ასლანი: რამეტლი ბახთიჲარ ვახაფზადეში “მცქვიტურას იმტი, თაზის ოჭოფი” ჯოხონი ქეთაბი, თურქიჲეში თურქულიშა ადაპტასჲონი დოპი მა. მთინი გიწვათ, ქეთაბიში ორიჟინალური ჯოხო რენ “შენბე (საბატონიში სერიშა გზა)”. უკაჩხე “მცქვიტურას იმტი, თაზის ოჭოფი” ჯოხოთენ გამავოჩქვი მა. (20) ეჩი წანაღანი ტარიღონი ბაკუში დიცხირონი ამბარეფეშენ მოლაშინაფს ქეთაბიქ. აზერბაჲჯანიში ემინდრონერი გოწონჯღონერეფექ უჭანდეს სოვჲეთისთანიში ორდუ დობადონაშა. მეხოლე(150) უსილახე კოჩი იღურინუ დო ვიტოშეფეთენ კოჩითი იჲარალინერეტუ. ბახთიჲარ ვახაფზადექ თოლეფე მუშითენ ქოძირუ აჲა დულჲა დო დიდო თესირონი არ შიირი ჭარერეტუ. აჲა შიირი მუშიქ დიდო ოშქურონი ამბარეფე მომჩაფან. მკულე ოთქვალუთენ, ქეთაბიქ ეჩი წანაღანი ტარიღონი ბაკუში დიცხირონი ამბარეფეშენ მომჩაფან. არ-ჟურ ნდღაში დოლოხეთი თურქიჲეში თურქულიშა გოვოქთირი ეჲა, ალლაჰიქ აჲა დულჲა ნესიბი მოღოდუ.
ალი იჰსან
აქსამაზი: “წოხლეხთიმერი თერჯუმეში სუვერეფე” ჯოხონი ნოჩალიშე თქვანი მაჟურა ნოჩალიშეფე თქვანიშენ ჩქვანერი რენ; მესლეღური ნოჩალიშე თქვანი რენ. 1980-ონი წანაფეში გეჭკალა რტუ, მათი მამგურე თქვანეფეში ართ-ართი ვორტი გამანთანაში Фაკულტეტის ნოღა კონჲას. დერსეფე თქვანიშენ კაიხეშა ქომიჩქინ, მესლეღი თქვანის ყოროფტით დო შურდოგურითენ მოგურაფტით ინგლისური გრამერი. პანდა დერსიში მატერჲალეფეს ხეს გიღუტეს თქვან. თიშენ კუდელიშა მოგურაფტით. დიდო მსქვათი ხეჭარა ქოგიღუტეს. ირიშენ ჩქინერი დო დულჲამხვენუ მამგურაფალე ჩქინი რტით. აწი ოთქვალუში ვორე; თქვან მემიშველერეტით დო არ დულჲათი ქომიძირერეტით ნოღა კონჲას. “წოხლეხთიმერი თერჯუმეში სუვერეფე” ჯოხონი ქეთაბი თქვანიშენთი მოლამიშინით, მუ იყვენ!
ჲასინ ასლანი: მამგურობა დო მამგურაფულობა ჩქიმიში გამანთანა-გურაფა დო თეჯრუბეფეში არ ნოწილეთენ ქოგამახთუ “წოხლეხთიმერი თერჯუმეში სუვერეფე” ჯოხონი ქეთაბი. მთინი გიწვათ, დვაჭირობაშენ ჲეჩქინდუ აჲა ქეთაბი დო ეშო გამავიღით ჩქინ. ნამთინი კოჩეფე დო მანებრაფექ კურსი მაკვანდეს. ედო ვა გოვონკვათი კურსი. ემინდროსთი თეჯრუბეფე ჩქიმითენ არ ქეთაბი ოწოფხუ მაკვანდეს. მათი ამკათა კეთაბი ოწოფხუ გოვონკვათი დო აჲა ქეთაბი ეშო გამავიღით. ეშო ფქვათ ნა, აშო ფთქვათ ნა, ქეთაბი დიდო ინჭელინუ. ედოხოლო ოდუდე ქეთაბი იყუ ნამთინი უნივერსიტეტეფეს. ქეთაბიში ამკათა მსქვა ამბარერეფე ქომომიხთუ. მორო მუ, ჩქინთი ვიხელით.
ალი იჰსან
აქსამაზი: აღანი მაკალე დო/ ვარნა ქეთაბი ოჭარუში პროჟეფე გიღუნანი? აღანი ფუქირონი ამბარეფე მომჩათენი ჩქინდა?
ჲასინ ასლანი: ალლაჰიქ ხელა მომჩაშაქის დო შური გემდგინშა, ოჭარუ დო კოჩეფე ჩქინი ოთანუს მევაყონამინონ. (500-750) ხუთ ოშიშენ შქვით ოში დო ჟურე ნეჩი დო ვით ბუტკა კონარი რაბისკა დო ნოჭარე ვიკითხუფ კართა დოლონის. ალლაჰის შუქური ვუწუმერ მა, დიდო ოდუდე ქომიღუნან ჩქინ დო ემუშენი. ემუშენითი ჩქვადოჩქვა მევზუფეში ჟინ ვიჩალიშეფ მა. ქეთაბი დო მაკალე ოჭარუ ნუნგაფს ბენდრას. სი გინტაში ვარ, ეჲა მოგიხთაში, გაჭარენ. არ-ჟ ურ პროჟე ქომიღუნ, ბოლაქი გამაჩქვალუში фურსატი მომჩას ალლაჰიქ.
ალი იჰსან
აქსამაზი: აჲა ინტერვიუ შენი დიდო შუქური გიწუმერთ მა. თქვან თიშენ კუდელიშა მსქვაშა ნენა გემიქთირით. თქვანთი გინონან ნა, აწი ვოჩოდინათ აჲა ინტერვიუ ჩქინი! ხოლოთი თქვან ოთქვალუში ჩქვა მუთუ ჩქვა გიღუნან ნა, ეთი მიწვით, მუ იყვენ! ალლაჰიქ ბერე- ბარი კალა პანდა გოხელან!
ჲასინ ასლანი: ალი იჰსან ჯუმა ჩქიმი, მა შუქური გიწუმერ, ზმონა დო გაგნაფა ჩქიმიში ოგნაფუში фურსატი მომჩი დო ემუშენი, ფიმფილი დიხაშა გეგიხთას.
