[Lazca-
Türkçe Anılar/ Anlatımlar- 9]: “Vefat, ağıt, cenaze âdetleri-1”
Hasan
dün ağır hastaydı. Annesi, komşularına haber verdi:
--Canım
evladım çok ağır hasta! Ne yapacağımı bilemiyorum! Aklım bir gidip bir geliyor!
Bu hastalık fidan boylu evladımı perişan ediyor!
Hasan’ın
annesi ağlaya ağlaya kendini çok hırpaladı. Ne yapacağını bilemiyor. Akşamleyin
Hasan vefat edince komşular ağlamaya, ağıt yakmaya başladılar. Hasan’ın kız
kardeşi ile eşi ellerini göğüslerine vurup ağıt yakmaya başladı:
--Hey
gidi, Hasan’ım! Sen sağlığında bize hiçbir şeyin sıkıntısını çektirmiyordun!
Yüreğimizden geçen her şeyi biz söylemeden sen hemen anlayıp ne lazımsa
getiriyordun. Bizi böyle bırakıp da nerelere gidiyorsun, Hasan’ım! Bizi kimlere
bıraktın, Hasan’ım!
Kız
kardeşi ile eşi böyle ağıt yakıp Hasan’a gözyaşı döküyorlardı. Ellerini
göğüslerine vura vura kendilerini hırpalıyorlardı. Komşular gelince, bütün genç
kızlar ile delikanlılar da Hasan’a gözyaşı döküp ağıtlar yaktılar.
Laz
bir ailede birisi vefat ettiği zaman o evde üç gün boyunca yemek yapılmıyor.Yiyecek ile içeceği eve komşular getiriyor. Vefat
edenin evine uzak köylerden ağlamak, ağıt yakmak için gelenlere hep komşuları
yemek yediriyor.
Vefat
ettiği odada mum yakıp Yasin-i Şerif okuyorlar. Sabaha kadar uyumuyorlar. Vefat
edenin elbiselerini fakir çocuklara veriyorlar. Vefat edenin anne ile babası üç
dört gün boyunca hep yas tutuyor, gözyaşı döküyor. O odaya girince şöyle diyorlar:
--Hasan,
bu divanda uzanırdı! Hasan, bu elbiseleri giyerdi!
Hasan’ın
yürüdüğü, gezdiği yerlere de bakınca yine ağlamaya, ağıt yakmaya başlıyorlardı.
Hasan vefat edince, o gece eve bir şey gelip evi çok kötü sarsıp, gıcırdatıp
herkesi korkutup dua ettirdi. Evi sallayıp gıcırdatan şey hortlakmış. Hasan,
komşular ile kardeşlerinin umduğu gibi çıkmadı. Hasan hortlamış. Hasan kırk gün
boyunca evine geliyordu. Babası, hurma ağacından iki uzun kazık kestirip mezara
götürdü.
Cenazeyi mezarına erkekler götürür. Hiçbir
yerde dinlenmeden hazırlanmış ahşap perdeler üzerinde cenazeyi mezarına
götürürler. Erkekler cenazeyi evden çıkarırlarken kadınlar bağrışıp ağlarlar.
Kız kardeşi, annesi ile eşi şöyle bağrışırlar:
--Vay,
Hasan’ım, bundan sonra birbirimizi görmeyecek miyiz? Bizi bırakıp da sen böyle
nerelere gidiyorsun? Bizi kimlere bıraktın, Hasan’ımız!
Kadınlar
böyle bağrışıp ağlarlar. Saçlarını başlarını yolarlar, göğüslerini elleriyle
döverek kendilerini hırpalarlar. Kadınlar cenaze ile mezara gitmez. Erkekler
cenazeyi toprağa verir. Mezarın içindeki sağ taraf daha fazla kazılmış olur.
Merhumu oraya yerleştirirler.Merhumun
üst tarafına ahşap perdeleri sıralarlar. Sonra da bu ahşap perdelerin üzerine
kürekle toprak atmaya başlarlar. Toprağı çabuk çabuk atarlar. Toprak atarlarken
biri yorulduğu zaman elindeki küreği bir diğerine vermez, yere bırakır. Diğeri de
küreği yerden alıp mezara toprak atmaya öyle başlar. Mezar başındaki herkes
sevap olduğu için toprak atar. Vefat eden erkekse mezarı göbek hizasında kazılıp
öyle toprağa verilir. Merhumu tabutla toprağa vermezler. Kefen bağları de gevşetilir.
Hocaefendi bir pusula yazıp cenazenin karın hizasına bırakır. Hocaefendi bunu
yaparken şöyler der:
--Biri
sana sorunca ona “ben Elhamdulillah Muslüman’ım de, Hocaefendi bana pusula
verdi deyip bu pusulayı ona göster!” O zaman kimse sana bir şey yapmaz!
Cenazeyi
toprağa verildikten sonra Hocaefendi, cemaati mezar başından yollayıp vefat
edene telkinde bulunur:
--Bini
Muxamed, zevceşi Fadime.
Bu
sözlerin anlamı şudur: “Babası Muhammed, karısı Fatma”.
Hocaefendi
bu böyle söyleyince merhum canlanırmış, o zaman ruhunu tasdik olurmuş.
Kadınlardan
fazla sayıda cadı ve hortlak çıktığı söylendiği için, namaz kılarlarken
ellerini koydukları kalplerinin hizasında merhumelerin mezarlarını kazarlar. Bazı
Hocaefendiler böyle şeyleri söyleyip küçük milletleri korkutuyorlardı. Bazı
Hocaefendilerin İslam’a aykırı kanaatları zincir gibi kıvrım kıvrımdır, kolay
kolay anlaşılmaz. Bazı Hocaefendilerin bütün bu yanlış kanaatları anlatmakla kolay
kolay anlanmaz. Sizler de fikir yürütüp o yanlış kanaatleri öyle kavrayın.
Merhumeye
herkes el değemeyeceği için vefat etmiş kadına yeni tabut çakıp öyle toprağa veriyorlar.
Merhumeyi mezarına erkek kardeşi veya erkek kardeşinin oğlu indiriyor. Damadı
namahrem olduğu için merhumeyi mezara indiremiyor.
Merhumeyi
toprağa verdikten sonra mezarının üzerine bir güğüm su dökerler. Şayet kocası ilerde
bir başka kadınla evlenirse, merhume mezarında tutuşup yanarmış. Bu bir güğüm
su onun içinmiş. Merhume yanınca, defin zamanı merhumenin mezarının üstüne
döktükleri bir güğüm suyun onu söndüreceğine inanırlar.Merhumenin kocası yeniden evlendiğinde de akşam
vakti yine bir güğüm suyu merhumenin mezarına dökerler.
Vaktizamanında
bazı Hocaefendiler İslam’a aykırı kanaatlarını da bizlere böyle gösteriyorlardı.
“Bere
çkimi dido monk̆a ren! Mu p̆are, va miçkin! Ğnosis bulu do mobulu! Ǯipurişi
gverdi bere çkimi damoşatxun!”
Nana
muşik dido obgarute şuri keiğu. Mu vasen, var açkinen. Olumciaşa Xasani doğuru
do martepek bgaras kogyoç̆k̆es. Xasanişi da do nusak alis xepe moidves do k̆oreʒxalas
kogyoç̆k̆es:
“Ey
gidi, Xasani çkimi! Si saği t̆i-şi, çkun mutuş derdi-na var mozdapamt̆it!
Guris-na dolomangonat̆es dulyape iri xolo si koxoǯonamt̆i do hentepe
domixenamt̆it. Çkun memt̆k̆oçit do si so ulu, Xasani çkimi! Çkun mis memişkvit,
Xasani çkimi!”
Haşopete
da do nusak Xasanis dido gyabgares. Xepe mutepeşite şuri mutepeşi keiç̆opes.
Martepe moxte-şi, mteli morderi bozope do biç̆epek Xasanis dido gyabgares.
Lazepeşi
k̆oçi gura-şi, sum ndğaşa-kis gyari var ikoman oxoris. Oç̆k̆omale do oşumu
martepek mumenan. Mendra svalepeşe bgaraşa-na moxtan-orem-pe-s gyari mteli
martepek çaman. K̆oçi kodonxvan-şi, he odas olumciaşe lukunas konunǯaman do
Yasini ik̆itxoman. Mosela-şakis var incinan. Ğureişi dolokunepe umuteli berepes
meçaman. Nana do baba muşik sum-ontxo ndğaşa-kis mteli obgarus renan. Odaşe
amaxtan-şi, “Ha k̆revedis Xasani gelacamt̆u”-ya, “Ha dolokunepe, Xasanik
dolikunamt̆u”-ya do mteli, Xasani –na goyt̆u, msvalepes mek̆iǯk̆idat̆e-şi,
obgarus ağneşa gyoç̆k̆amt̆es, ama Xasani ğuru-şi, hem seris ar mutxani moxtu do
oxori dido-dido p̆at̆i oraxunu, oç̆k̆iralu do irişa obadk̆alu, oxori-na
oç̆k̆iralu muntxani, heya k̆ap̆k̆ap̆i t̆udoren. Martepe do cumalepe muşik-na
meşvent̆e’steri Xasani var gamaxtu. Xasani divu k̆ap̆k̆ap̆i. Jurneçi ndğaşa-kis
k̆ap̆k̆ap̆i Xasani k̆at̆a lumcis moyt̆u oxor muşişa. Baba muşik xurmaşi jur
gunže masari doxenapu do olumciaşe, he jur masari-na oxenapu, mezares kogyuçu.
Cinaze mezareşe noyonamt̆an-şi, k̆oçepe muluman. Mesvarapu tito kogeydumenan do
cinaze-ti kezdiman. Çkar umoşvacinu mendoyonaman mezareşa. Cinaze
noyonamt̆an-şi, oxorcalepek dido uraman. Da, nana do nusak uraman:
“Vu,
Xasani çkimi, haǯi-ş-k̆ule çkun var bižiraten-i? Si so ulu, çkun memt̆k̆oçit do
çkun mis memişkvit, Xasani çkuni”.
Oxorcalepek
haşo uraman. Tişi tomalepe nik̆apaman, xe mutepeşite şuri mutepeşi keimenan
oxorcalepek. Cinaze noronamt̆an-şi, oxorcalepe var nontxozunan, cinazek̆ala var
ulunan; komolepe ulunan, ğureri kodoxvaman. Doxumt̆a-şi, mezares sağik̆ele
let̆a meşantxoreri iven hek cinaze komeşadgiman. Uk̆ule mesvarapu konosvaraman
do let̆aşi molapas kogyoç̆k̆aman. K̆ap̆ineri, k̆ap̆ineri let̆a molapaman, ama
hasteri dulya ren: Let̆a molapamt̆an-şi, aris daç̆k̆indu-na, xes-na okaçun
bergi, var-na xop̆e, xeşen xes var meçaman, na içalişams k̆oçik let̆as met̆k̆omes
do majuranik ezdims do let̆aşi molapus gyoç̆k̆ams. Mezares molapamt̆an-şi,
k̆ata k̆oçik “sebabi ren”-ya do let̆a yot̆k̆omes. Komolişi mezare ump̆a-şakis
txoruman do doxvaman. Komoli doxumt̆a-şi, tabutis var gyonciaman. Komoli mezares
meşandgan-şi, tabuti gamustvinaman do let̆as kogyonciaman.
Kefinis-ti
konuǯk̆aman do Xocak ar kart̆ali gamuç̆arams do cinazes korbas koyodumes.
Hemindoras Xocak uǯumes- ki:
“Si
mitik gk̆itxa-şi, uǯvi-ki, ma “Elhamdulillahi Muslimani bore, Xocak ma momçu
kart̆ali-a do ha kart̆ali noǯiri! Si hemindoras mitik mutu var goğodams!”
Cinaze
kodoxvan-şi, Xocak mileti ogzalams do muk gyura muntxanepe uk̆itxoms:
“İnglisuri nenaşi
mamgurapale vore. Aǯi va viçalişep, p̆ensioneri vore. Dido oraşendoni viçalişept̆i
ama aǯi, žabuni navort̆işeni, va viçalişep.
Ma bere vort̆işi, dido
innadi bere vort̆i. Emuşeni baba çkimik “si Megreli re,” miǯumert̆u. İpti em
vakitis vogni Megrelişi coxo. Emuşk̆ule ma İst̆anbolişi Laleli coxoni semtis
viçalişept̆i, ar mektebis viçalişept̆i do mektebi eşo ar yeriş t̆u ki,
Sovyetistanişi çkvaçkva memleketepeşen k̆oçepek şeepe gamaçapt̆es. Balk̆anepeşen
moxtimeri k̆oçepek, oxorcalepek çkvaçkva şeepe gamaçapt̆es. Edo em vakitis, mu
rt̆u eya vakiti, vit̆onçxorooşdootxoneçidoçxoro (1989) ǯanas t̆u, aya ma giǯumert.
Em vakitis ar oxorca kobžiri, vodk̆a gamaçapt̆u. Mcveşi vodk̆ape kort̆u,
giçkinani, va giçkinani, va maçkinen.
Eya gamaçapt̆u do em vakitis kobžiri iptineri Megreli, oxorca rt̆u. Çkin
oğarğalus kogevoç̆k̆it do dido k̆ai va ğarğalapt̆u do ç̆it̆a- ç̆it̆a ğarğalapt̆u,
Turkuli nena. Ma İnglisuri xeşa ar-jur mutu p̆k̆itxi do emukti nena gemiktiru.
--Si sonuri re? Where
are you from? Sonuri re? -Ma p̆k̆itxi.
Ma govişaşi: Ma muç̆o
tkvanisteri vore? Ma Turkiyeşen vore. Lazepeşen vore ama ek̆onari mutu va
miçkin, aǯineristeri. Ç̆it̆a- ç̆it̆a bğarğalit, visinapit do oxorca Megreli t̆eren
do em vakitis ç̆it̆a- ç̆it̆a bğarğalit, visinapit.
--Si Lazi re do Lazuri
giçkinia?- miǯu.
Ç̆it̆a- ç̆it̆a, em
vakitis, visinapit, bğarğalit do em vakitis ma kobžiri iptineri Megreli.
Emuşk̆ule, aşo matkven:
Didilepe, xvala baba çkimi var, ma başkapeşenti kovogni Megrelepeşi coxo oraşi
doloxe do, ama, K̆olxepeşen mitik mutu va miǯu. Emuşeni-ki zate akoni milletis
Turkepeşi tarixişenti mutu va uçkin, muç̆o uçkit̆as K̆olxepeşi tarixi!
Dido p̆at̆i şei ren ki,
Lazuriti ndğaşen ndğaşa ğurun, Megruli nenati ndğaşen ndğaşa ğurun, Svanuri
nenati ndğaşen ndğaşa ğurun. Aya aşo ren. Oskedinu şeni muepe maxvenen,
oxvenuşi voret. Aǯi globalizasyonişi p̆eriodis voret. Globalizasyoni ar k̆ele k̆ai
ren, ar k̆ele p̆at̆i ren. Globalizasyoni kort̆aşi, memleketi va iqven, va iqven nena, majura
pasepeti va iqven, mesela dini, religia va iqven. Eşo. Mu giǯvat! Ama andğaneri
ndğas, Lazuri nenati, Megruli nenati oskedinuşeni radioşi ç̆andina k̆ai iqven.
Eşo visimadep. Beki giçkinan, eçi (20) ǯana ǯoxle İmedi-T̆V-k Lazuri p̆rogramepe
ç̆andinapt̆u, radiosteri, ar dolonis jur fara p̆rogramepe kort̆u do am p̆rogramepek
Lazuri ambaepe momç̆apt̆es ç̆it̆a- ç̆it̆a, Lazuri p̆aramitepe ç̆andinapt̆es.
Dido k̆ai programi rt̆u. Emk̆ata p̆rogrami xolo oç̆andinu k̆ai iqven. Eşo
miçkin. Edo çkva mu matkven!
Turkiye do Gurcistani
artimajuraşi dost̆i ren. Turkiye do Gurcistanişi, Sakartveloşi, aras çkar p̆roblemi
va ren. Emuşk̆ule aya k̆ai ren. Gurcistanişen, Sakartveloşen, mulunan, ulunan,
Turkiyeşen ulunan, mulunan Sakartveloşa. Aya k̆ai ren.
Emuşk̆ule, çkva mu
matykven! Lazuri do Margaluri nena oskedinuşeni radio, radio k̆ai iven. Aşo matkven.
Şukuri giǯumert!”
[Ali İhsan Aksamazi]
*
“İngilizce öğretmeniyim.
Şimdi çalışmıyorum, emekliyim. Uzun yıllar boyunca çalışıyordum, ama hastalandığım
için, şimdi çalışmıyorum.
Ben çocukken çok
inatçıydım. Onun için babam bana “sen Megrelsin,” diyordu. Megrel’in adını ilk
o zaman duydum.
Sonra, İstanbul’un Laleli adlı semtinde çalışıyordum, bir
mektepte çalışıyordum. Mektep öyle bir yerdeydi ki, Sovyetler Birliği’nin
farklı ülkelerinden gelenler çeşitli şeyler satıyorlardı. Balkanlardan gelen
erkekler, kadınlar çeşitli şeyler satıyorlardı. O zaman, hangi yıldı, bu
dediğim 1989 yılıydı. O zaman Lâleli’de bir kadın gördüm, votka satıyordu. Eski
votkalar vardı, biliyor musunuz, bilmiyor musunuz, bilemiyorum. Onu satıyordu.
O zaman gördüm ilk Megrel’i, kadındı. Konuşmaya başladık; o kadar iyi konuşmuyordu,
az konuşuyordu Türkçeyi. Ben İngilizce olarak bir iki şey sordum o da bana
cevap verdi.
-- Nerelisiniz? -Diye
sordum.
O da:
--Men
Gurcistaniştenyim.- Böyle bir şey söyledi. Sonra:
-- Gözlerinden belli. Sen
de bizim insanlarımızdansın!-bana böyle dedi.
Ben şaşırdım: Ben nasıl
sizin gibiyim? Ben Türkiye’denim. Lazlardanım ama o kadarını bilmiyorum,
şimdiki gibi. Yavaş yavaş konuştuk; o kadın Megrel’miş. O zaman yavaş yavaş
konuştuk.
--Sen Lazsın da Lazca
biliyor musun?- diye bana sordu.
Yavaş yavaş konuştuk.
Ben işte o zaman gördüm ilk Megrel’i.
Sonra, böyle
diyebilirim: Büyükler, yalnızca babam değil, ben başkalarından da Megrellerin
adını zaman içinde duydum, ama Kolhlardan hiç kimse bana bir şey bahsetmedi.
Çünkü buranın milleti Türklerin tarihinden de bir şey bilmiyor ki, Kolhların
tarihini nasıl bilsin!
Çok kötü bir şey, Lazca
da günden güne ölüyor, Megrelce de günden güne ölüyor, Svanca da günden güne
ölüyor. Bu böyle. Yaşatmak için neler yapabiliriz, yapmalıyız. Şimdi globalizasyon
dönemindeyiz. Globalizasyon bir taraftan iyi, bir taraftan kötü. Globalizasyon olunca memleket olmaz,dil olmaz, diğer değerler de olmaz, mesela
din olmaz. Öyle. Ne diyeyim! Ama günümüzde Lazcayı da, Megrelceyi de yaşatmak
için radyo yayını iyi olur. Öyle düşünüyorum.
Belki biliyorsunuz, 20 yıl önce İmedi-TV
Lazca programlar yayınlıyordu, radyo gibi yayın yapıyordu, haftada iki defa
programlar vardı. Bu programlar bizlere kısa kısa haberler veriyordu, Lazca
masallar yayınlıyordu. Çok iyi programdı. Öyle programların yine yayınlanması
iyi olur. Öyle biliyorum.
Başka ne diyebilirim!
Türkiye ile Gürcistan
birbirlerinin dostu. Türkiye ile Gürcistan arasında hiçbir problem yok. Bu iyi
bir şey. Gürcistan’dan geliyorlar gidiyorlar, Türkiye’den Gürcistan’a
gidiyorlar, geliyorlar. Bu iyi bir şey.
Sonra ne diyebilirim!
Lazca ile Megrelce’yi
yaşatmak için radyo yayını iyi olur. Böyle diyebilirim.
[Radio Kolha’nın Redaktörü Mişa Numanişi, Tbilisi’de Ali İhsan Aksamaz İle Bir Söyleşi Yaptı (24 Ağustos 2005/ 12 Eylül 2005), Çveneburi Kültürel Dergi, Sayı 58- 59, Total Müşavirlik ve Mümessilik Ltd. Şti, İstanbul, 2006]https://chveneburi.net/haber.php?slug=cveneburi-kulturel-dergi-sayi-58-59
***
[Mç̆aru Ali İhsan
Aksamazi K̆ala Gamantaneri Mustafa Aliişişi int̆erviu, 29. X. 2013]
Ali İhsan Aksamaz: Ma vit̆o nçxoro oş
jur neçi do vit̆o nçxoros (1959-s), noğa Mp̆olis dovibadi. Babaşen Lazi vore do
nanaşen Çerkesuri diʒxiriti komiğun. Emuşk̆ule Mp̆olis vik̆itxi. Edo Mağali
(nǯopula) Mektebi, K̆onyaşi Selçuk̆işi Universit̆et̆is (voçodini)
dovitamani. Emuşkule eşo- aşo giǯvat na, eçi do vit ǯanaşen doni
İnglisuri nenaşi mamgurapale vore. Edo çileri vore. Emuşkule ar osuri (k̆ulani
bere) miqonun. Emuşkule ti- çkimi şeni antepe matkven..
Mustafa Aliişi: Sonuri ret?
Ali İhsan Aksamaz: Ma Rize Vilyayetişi
Art̆aşeni İlçeşen vore....
Mustafa Aliişi: Ç̆it̆a noğa...
Ali İhsan Aksamaz: Ho, (aya) ç̆it̆a
noğaşen vore do ... Şanguli, mcveşi coxoten… Şanguli coxoni oput̆eşen vore.
Cinci çkimi eşo ren.
Mustafa Aliişi: “Ağani Muruʒxi” şeni
mu isimadept?
Ali İhsan Aksamaz: Aǯi tkvanti na
žiropt steri, ma xes aya gazeta miğun. Edo tkvati k̆ai xeşa giçkinan, aya
gazetaşi majurani nomeriti ar- jur ndğaşa (na miçkin k̆onariten) gamaxtasion.
Edo aǯi am gazeta şeni mutxanepe giǯvat, eya minon. Aya, Turkieşi
(çkineburi) tarixis, ilkineri Lazuri gazeta rendo, emuşeni dido beciti
ren. Tkvati k̆ai xeşa giçkinan, çki maartani (çkineburi) gazeta Sovyetyari
p̆eriodis, Gurcistani (Okortue) do Abxazias miğut̆es. Mara muşi skidala ek̆o
ginže va rt̆u. Mara ma mepşven, aya gazetaşi skidala dido ginže iqvasen.
Ğormotisti eşo unon na, aşo iqvasen mado visimadep. Edo çkva mu giǯvat?!
Mustafa Aliişi: Cuma; muk̆o (tkvani
noç̆are) supara giğunan?
Ali İhsan Aksamaz: Eşo giǯvat na, aşo
giǯvat na, vit k̆onari supara komiğun, (vit̆o ar supara). Arteği ren
gamamçkumala “Çiviyazilari”- şen ren. Majurati am gamamçkumalaşen ren. Tercume
steri ar ondi ren. Emuşkule gamamçkumala “Sorun”-işensumi varna otxo supara
komiğun. Gamamçkumala “Belge “-şen jur supara komiğun. Emuşkule Lazuri
(Lazik̆a) K̆ollektivişen gamaxtasen ar suparati komiğun. Eti, ‘Lazuri Nenaşi
Geç̆k̆ap̆uli Dersepe’ coxoni supara ren...
Mustafa Aliişi: Ho…
Ali İhsan Aksamaz: … Aya supara, çkimi
şeni majurapeşen dido beciti ren. Emuşeniki, aya Lazuri dersepeşi supara ren.
Edo ar- jur ndğaşa aya supara gamaxtasion. Mati gurpatkaleri vore… Ma eçi do
vit ǯanaşen doni İnglisuri nenaşi mamgurapale vore. Aya nena vogurap mara, aya
iptineri fara ren, ma Lazuri supara miğun: Lazepeşi dersepeşi supara…
Mustafa Aliişi: İptineri supara…
İptineri supara, na giğun?!
Ali İhsan Aksamaz: Turkuli nenaten mara
Lazuri ist̆oriaşen…
Mustafa Aliişi: Va, var.. suparaşi
coxo, Turkuli nenaten, coxo mu ren?! Coxo mu rt̆u?!
Ali İhsan Aksamaz: Turkuli nenaten coxo
muşi: ‘Kafkasyadan Karadenize Lazların Tarihsel Yolculuğu’...
Mustafa Aliişi: Ho… Cuma; aǯişakis
muepe ikipt̆i? Aǯişakis…
Ali İhsan Aksamaz: Aǯişakis… Lazuri
nena, minoba şenii?!
Mustafa Aliişi: Ho, Lazuri nenaten,
Lazuri xaçkaten, yani k̆ult̆uraşen…
Ali İhsan Aksamaz: İlkineri, vit̆o
nçxoro oş otxo neçi vit̆o sumis ‘Ogni’ coxoni ar jurnali gamaviğit.
Tkvanti k̆ai xeşa giçkinan…
Mustafa Aliişi: Ho, miçkin…
Ali İhsan Aksamaz: Emuşk̆ule megabrepe
k̆ala em dğaşen am dğaşakis k̆ult̆uruli, p̆olit̆ik̆uri var, k̆ult̆uruli ondepe
k̆ala viboder, çkvadoçkva grubepeşi doloxe…
Mustafa Aliişi: Ağani mutupe nosis
giğunani?
Ali İhsan Aksamaz: Aǯişkule ma ağani
mutxanepeti komiğun nosi çkimis…
Ali İhsan Aksamazi: (1959) vit̆onçxorooşdo jureneçidovit̆onçxoro ʒ̆anas, İst̆anbolis
dovibadi. Baba çkimi, Rize Vilayetişi noğa Art̆aşenişi oput̆e Şangulişen ren.
Nana çkimi Lazi var ren. Mara Çerkesuli diʒxiriti kuğun. Maartani do majurani
mektebepe, nʒ̆opulape do Lise İst̆anbolis doviguri. Mtini giʒ̆vatna, ok̆itxuşa,
oguruşa toli va miğut̆u ma. Emuşeniti mevaşkvi ok̆txu, oguru do gast̆ronomia do
t̆urist̆uli dulyapes doviçalişi ma. Edo galeni t̆urist̆epe k̆ala dovitanişi,
ok̆oviçini do emindros oxomaʒ̆onu çkimi nena, İnglisuri nena, va domibağut̆u.
İnglisuri k̆ursepeşa mepti. Uk̆ule İt̆alianuri k̆ursepeşa mepti do aşoten
galeni t̆urist̆epe k̆ala kai do mskvaşa k̆ont̆akt̆i maqu.
“Çkini derdi ren Lazuri nenaşi
oskidu-oskedinu” [14. V. 2016]
(Goʒ̆otkvala: Qoropeli mak̆itxalepe; Ma xut organişen ameliyatepe şk̆ule
gencireri dopskidi. Xut tuta şk̆ule k̆uçxeş jin vort̆i. Noğa Silivrişi ar
raionis/ semtis pskidurt̆i ocaği şkimi k̆ala. Emindros “Jurnali Ognişi”
umçanepeşen Ahmet Hulusi K̆irimi, İst̆anbolişi Lazuri Enst̆it̆uşi dudmaxvence
İsmail Avci Bucak̆lişi do Gazeta Noğa-TV-şi edit̆ori Murat K̆aradenizi
musafiri/ sumari komomixtes mok̆itxu şeni. Momik̆itxes do arti majuraşen
nosteneri çkineburi oç̆k̆omalepe do xilape komomiğes. İsmail Avci Bucak̆likti
devleti şeni xazireli ketabi muşişi ar fot̆ok̆op̆ia hediye komomçu. Žabunoba
çkimi şk̆ule entepe rt̆es çkimi iptineri sumarepe/ musafirepe çkimi. Dopxedit
do ekolen-akolen bğarğalit. Didopetenti jurnali “Ogni”şen bğarğalit. Edit̆ori
Murat K̆aradenizik aya noğarğalepe çkini k̆ameraşa keşiğu. Aya rt̆u 5 Maisi
20016-s. Uk̆uleti aya noğarğalepe otxo k̆libo edit̆ori Murat K̆aradenizi
şk̆elen gamiçkvinu yut̆ubis. Mati aya t̆ekst̆i ç̆iç̆it̆a redaksioniten pxaziri eya
otxo k̆libişen. Dido oraşen doni, 15 XI 2016-şen doni xes xazireli komiğut̆u
aya t̆ekst̆i. Aya t̆ekstişi doloxe p̆arant̆izoni ağani not̆epeti komiğun. Edo
eşo rt̆u çkimi noğarğalepe (14. X. 2018):
“Lazuri k̆ai ren… Ma eşo matkven: Guris do kunis dido ondepe komiğun mara, mtel
ondepe va matkven. Mtel ondepe va itkven. Emuşeniti mtel ondepe va giʒ̆vaten…
Na matkven k̆onariten giʒ̆vaten… Edo eşo… Ar ndğas, gazetas “Bugun” coxoni
gazetas ant̆i-Lazuri ambarepe kobžiri. Emuşk̆ule… P̆at̆i maʒ̆onu, çkimi guri p̆at̆i
iqu…
Emuşk̆ule… Ar ndğas Cağaloğlişa videret̆i. Ek “Pencere” coxoni gamaçkvaleşi
mance Muzaferi, “Mtuti Muzaferi” coxoni ar oşkaruli megabre miqountes… Mara
emindros, ma aya va miçkirt̆u. Edo emuşk̆ule, ma emus, Mtuti Muzaferis, “Am
k̆oçepe içinopi p̆ea”-ya vuʒ̆vi, p̆k̆itxi. Edo “Ho, ho; Ahmet Begi avuk̆at̆i
ren do ma muşi k̆ala ara komiğun”-ya miʒ̆u “Mtuti Muzaferik.
Edo aya referansiten, ma, arndğas, ma Ahmet Begişi t̆ilifonişi nomeriti maqu,
miğut̆u… Ar ndğas t̆ilifoni gomʒ̆k̆i, t̆ilifoni vuxveni. Emuşk̆ule ar k̆oçik,
Veyseli coxoni miti t̆eren ofisi muşis, “Ahmet Begi ak va renya, Lazistanişa
iduya, ar-jur dolonişa/ xaftaşa moxtasion”-ya miʒ̆u. Mati ar-jur xafta doloni
şk̆ule Ahmet Begişi ofisişa vidi do muşi k̆ala viçini.
Edo… Eşo gevoç̆k̆at… Mtini giʒ̆vat na, çkin p̆olit̆ik̆uri gzaten, Vit̆o jur
(12) St̆aroşinaş ʒ̆oxleni p̆eriodis artikartişa duşmani/ nt̆eri jur
p̆olit̆ik̆uri grubişi doloxe vort̆it. Ma “Aydunluğişi grubi”şi doloxe vort̆i
(1974-1977)… ʒ̆oxleşen MHP-şi semp̆at̆izani vort̆i berobas… 2014 ʒ̆anaşendoni
ÇDP-şi doloxe vore.) do emuti “Halkin Birluği” coxoni grubişi doloxe rt̆u,
(t̆eren)… Mara Vit̆o jur (12) St̆aroşina şk̆ule, amk̆ata mtel ondepe kagondinu
do iri k̆ala çkin cuma doviqvit! Edo zati ma Lazi vort̆i, emuti lazi rt̆u…
Emuşk̆ule emindros, beciti na rt̆u ondi Lazoba şeni k̆ult̆uruli ondepe,
p̆olit̆ik̆uri ondepe oxvenu rt̆u. Ma eşo visimadep. Ma “Aydinluğişi gurubi”şi
doloxe ar mutxa, dido k̆ai mutxa doviguri. Eti rt̆u oç̆aru do suparepeşi
oxaziru do entepeşi gamoçku. Aya irişen beciti ren. Ç̆areli ondepe va giğun na,
si mutu va re. Ma aya idea irişen k̆ai miçkirt̆u.
Edo emuşk̆ule Ahmet Begi k̆ala ar fikrişi gzas gebdgitit do aya gzatenti
“Ogni”şi gzas gebdgitit. Ahmet Begi umçane cuma çkimi ren. Vit̆o xut (15)
ʒ̆anaten çkimden badi ren. Umçane ren. Ma emindros eçi do vit̆o otxo (34)
ʒ̆aneri vort̆i. Tkvan (ismaili) do Sarigina steri k̆oçepe daa genci rt̆it...
Ho, eçi do jur/ sum (22/ 3) ʒ̆aneri, eşo… Aya jurnali (“Ogni”) dido k̆ai ondi
rt̆u. Edo aşo gzas gebdgitit. Mara çkin p̆olit̆ik̆uri, dido p̆at̆i anderi
komiğut̆es. Artikartis mxuci mepçapt̆it mara, gurişi doloxeti çkvadoçkva
ondepe… Edo gzas gebdgitit. Anşi nomerişakis “Ogni” gamiçkvinu, emindros.
Emindros, çkineburepeşi, gamantanerepeti dido va rt̆u. Mara aʒ̆i aya k̆ai xeşa ižiren
ki, aʒ̆i gamantanerepe dido, dido ren. Aʒ̆i aya supara… Devleti şeni suparaşi
oxaziru irişen beciti, pelaperi do muç̆o giʒ̆vat?! K̆ai ondi ren. Mara eçi do
xut ʒ̆ana ekole, aya ondepeşi osimadu bile eşo mumkyuni va rt̆u.
Ma ipti Ahmet Begis… Şukuri giʒ̆umert. Emuşeni ki, emuk ofisi muşi çkin
komomçes, emindroşi dulyape şeni. Cumaloba şeni dido ondepe matkven. Mara ar
ondis p̆lusepe- minusepe, art̆ipe-ek̆sepe; p̆ozit̆epe dido reni, ç̆it̆a reni?!
Naya dido ren na, aya eşo ren… Aʒ̆i, çkineburi cumaloba, emindronerişen
p̆ozit̆iuri ren. Andğaneri ğnosi çkimiten aşo matkven. Mati badi doviqvi,
dovicumadi do bere va vore. Emuşeni Ahmet Begis do skandati şukuri giʒ̆umert.
Sariginasti, ğureli, rametli Yuksel Yilmazisti, mtelis şukuri vuʒ̆umert.
İsmaili, tkvan k̆ai dulyape ikipt… Lazuri Enst̆it̆u, majura çkineburi
derneğepeti eşo renan…
Edo ma dido xeleberi vore. Muşeni?! Emuşeni ki, aya nena umanceli va ren. Açkva
eçi do xut (25) ʒ̆ana kogalaxtu… İrişen beciti ondi ren oç̆aru suparepe,
emuşk̆uleti, oğarğalu- osinapu… İrişen beciti ren. Edo aşo voçodiana. Dido
şukuri giʒ̆umert. ʒaşa ext̆it… (…)
Ma (VP) Vatan p̆art̆işi k̆oçi va vore, ÇKP-şi k̆oçi vore.” (…)
“Edo mati ar-jur nena giʒ̆vat Ahmet Begişi notkvamepeşi jin… Elbet, çkin
Turkiyes dopskidurt. Aya sinorepeşi doloxe dopskidurt. Turkiye ren çkini
vatani/ dobadona, ʒ̆alona. Aya memleketi şeni askerluğişa mevulurt, vergi,
xarci mepçapt. Solen Turkiyes dvaç̆irs na, varna aya memleketişi menfaatepe
şeni diʒxiri mepçapt. Edo çkin aya memleketişi, Turkiyeşi bandara k̆ala, aya
memleketişi sinorepe k̆ala derdi va miğunan. Muşeni?! Aya bandarati çkini ren.
Muşeni?! Emuşeni ki, aya bandaraşi ist̆oria/ tarixi Turkepeşi ist̆oriaşen çkva
mcveşi ren. Tuta do Muruʒxi xvala Turkepeşi simbolepe va renan. Turkepeş
ʒ̆oxleni p̆eriodisti aya memleketis Tuta do Muruʒxi, aya memleketişi simbolepe
rt̆es. Aya Coğrafyaşi… Ma p̆olit̆ik̆uri moʒ̆opxu, duzeni şeni mutxanepe va
giʒ̆umert… Eşo varna aşo çkin aya memleketişi berepe voret. Mara tarixi eşoti
ulun, aşoti. Çkin Turkiye şeniti p̆at̆i ondepe va matkvenan, Gurcistani şeni,
Sakartvelo şeniti. P̆at̆i ondepe va matkven. Ma demok̆rasi şeni mutxanepe
matkven…
Emindros, jurnali “Ogni” na gamaviğit p̆eriodis çkin ar idea, fikri komiğut̆es.
Aya rt̆u: “Lazuri nena mo ğuras, skidas!” Emuşeniti dop̆ç̆arat, gamaviğat. Edo
aya domibağunan... Aʒ̆iti eşo… Çkini derdi ren Lazuri nenaşi oskidu, oskedinu.
Edo çkin aya memleketis dopskidurt, hama aya memleketis çkin steri çkvadoçkva
xalk̆epeti skidunan. Çkin çkini doloxeti, didopeten didi noğapes, çkva xalk̆epeşi
doloxeti Turkuli nena vixmart. Turkuli nena, Turkiyeşi “Lingua Frank̆a” ren.
Turkuli nenati çkini ren… Turkiyes na skidunan mtel xalk̆epe şeni giʒ̆umert…
Turkuliti miçkit̆an… Lazuriti miçkit̆an… İnglisuri nenati miçkit̆an… Kortuli
nenati miçkit̆an, Tbilisişi nenati miçkit̆an… Entepeti çkini nenape renan…
Ma aşo visimadep. Ma sep̆arat̆ist̆i va vore, varti mcveşi p̆eriodis, varti aʒ̆i
eşo ideepe miğun. Ma k̆ai xeşa miçkin ki; siti, Ahmet Begitis, çkva
megabrepesti sep̆arast̆ist̆uri ideepe, simadape va giğunan. Aya miçkit̆an!
Çkini derdi ren Lazuri nenaşi oskidu- oskedinu. Emuş ekole kimik cameşa ulun,
kimik oxvameşa, k̆liseşa ulun. Aya çkimi derdi va ren. Çkimi derdi ren Lazuri
nena. Lazuri nena skidaşi, Lazuri minobati skidun. Ar mutu giʒ̆vat, eya minon,
giʒ̆vat… Lazi nana-babaşen dobaderi, yeçkinderi k̆arta k̆oçi k̆ai ren yado çkar
mitis va mutu va atkven…. Muşeni?! K̆oçis Lazuri uçkin mara, Lazuri nena şeni
mutu va ikips. Aya k̆ai va ren. Lazuri nena şeni p̆ç̆araten, gamaviğaten…
Edo TRT-s Lazuri nenaşi oç̆andinu şeni ak̆t̆ivit̆eşi doloxe viqvaten. Aya
irişen beciti ren. Ma aşo voçodina. Şukuri giʒ̆umert. Edo eşo…” (…)
Çkin matkvenan ki… Guri opşeri miğun çkvadoçkva ondepeten. Mara k̆arta ondi
k̆arta yeis va itkven. Ma aya k̆ai xeşa komikçin. Mara andğaneri ndğas çkin
Turkiyes dopskidurt. Çkin Lazepe voret mara, başkabaşka memleketepesti Lazepe
skidunan.
Vit̆o nçxoro oş do otxo neçi do vit̆o otxo (1994) ʒ̆anas Abxaziaşa komepti
(rametli) Alemdağuri Mehmet Yavuz Turkozi k̆ala. Abxaziasti Lazepe skidunan;
Gurcistanisti Lazepe skidunan. Rusyaşi Federasyonisti Lazepe skidunan.
Evrop̆aşi çkvadoçkva yeepesti Lazepe skidunan. Mara entepes, aʒ̆i çkin na
miğunan steri amk̆ata menceli va uğunan. Edo çkar mututi va axvenenan, grupo.
Muşeni?! Entepes çkini steri menceli va uğunan…
Ma aʒ̆i aya giʒ̆vat… (Ma İsmaili çkini şk̆elen devleti şeni xazireli ketabi
giʒ̆umert)… Aya supara Turkiyes, aya memleketis kogamaxtu. Aya dido beciti ren.
Lazuri nena, aya supara steri suparapeten skidasion… Skidas Lazoba! Skidas Lazuri
nena! Skidas skidas guri do p̆iciten ar k̆oçepe!” (14 XI 2016).- (Ali İhsan
Aksamazi)
(Musafirepe çkimis; Ahmet Hulusi
K̆irimis, İsmail Avci Bucak̆lis do Murat̆ K̆aradenizis şukuri voğodap ma)
(“NOĞA T̆V”- Youtube)
****
“ჩქინიდერდირენლაზურინენაშიოსქიდუ-ოსქედინუ” [14. V. 2016]
