“Ezberleri
Bozmamız Gerekiyor!”
(Ön açıklama: Bugünkü
misafirim Yalçın Karadaş. Yalçın Karadaş, eski dostlarımdan biri. Ben, onu
Kadıköy’deki Nart Yayınları’nda 1990’lı yılların ikinci yarısında tanıdım. Alaşara, Kafkasya Yazıları, Sorun Polemik
adlı periyodiklerde onun da, benim de makalelerim yayımlandı. 28. İstanbul TÜYAP Kitap Fuarında 31 Ekim
2009’da Sorun Yayınları tarafından düzenlenen “Diller- Halklar-Milliyetler
Politikası”adlı panelde ikimiz de panelist idik. Daha sonra Çeçen Lowzar grubu tarafından
“Tarik Cemal Kutlu’yu Anma Panelinde” de panelist idik. Topkapi- Holiday İnn
Oteli Konferans salonunda, , 22 Kasım 2009’da düzenlenmişti. 7 Haziran 2015
Seçimlerinde Yalçın Karadaş İstanbul 1. bölgeden, ben de 2. Bölgeden bağımsız
aday idik. Kendisi bana destek oldu. Ben hasta ve komada olduğum zaman, beni
ziyaret etmek için hastaneye gelmiş; sonradan haberim oldu. Daha sonra da,
ziyaret etmek için evimize geldi. Böyle bir hukukumuz var. Yalçın Karadaş,
Çerkes kökenli. Sağlam Çerkes aydınlarından bir tanesi. Yalçın Karadaş, bir
aydın ve yayımlanmış kitapları var. Biliyorum, 4 yayımlanmış kitabı var. Yine
biliyorum ki, sayısız kitabın yayımlanmasına da destek oldu. Sayısız kültürel
çalışmaya destek verdi. Ben kendisiyle bir söyleşi yaptım. Bu da söyleşimizin
metni. Ali İhsan Aksamaz; 19. XII. 2018)
+
Ali İhsan Aksamaz:
Yalçın Bey; bize önce biyografinizden bahsedin. Nerede ve ne zaman doğdunuz? Hangi okullarda okudunuz? Mesleğiniz
nedir? Evli misiniz, çocuklarınız var mı?
Yalçın Karadaş: Merhaba
herkese, öncelikle Laz halkına!
Kayseri Uzunyayla
“Küçük Çerkesya” diye de bilinir. Berbat bir iklimi vardır; ağaç bulmak bile
mucizedir; Kafkasya topraklarına hiç benzemez. Ancak insanlar orada Çerkes dil
ve kültürünü öylesine korurlar; öylesine severler ki orayı bu nedenle espriyle
karışık “Küçük Çerkesya” diye anarlar.
Ben 1960 yılı kışında
Kayseri Pınarbaşı ilçesinin-ki biz oraya AZEY deriz- Uzunyayla insanlarının
BUĞURBAŞ dedikleri bölgede Büyük Kabaktepe köyünde dünyaya geldim; 8 kardeşin
yedincisi olarak. Sekizini kardeşim avukat ve çok yetenekli bir müzisyen olan
Hava Karadaş. Çerkes müziğini, genelde bize karşı resmi tarihin yarattığı
olumsuz ön yargısı olan sol kamuoyuna ilk tanıtan insandır diyebiliriz.
1963 yılında ekonomik
gerekçelerle pek çok köylü gibi İstanbul’a göç ettik; Kandilli’de bir eskimiş
Rum evinde kiracı olduk. Daha sonra Anadoluhisarı’nda yaşadık. İlk ve
ortaokulları buralarda okudum Lise’ye geçtiğimde Üsküdar’da idik. Ortaokulu
ikincilikle bitirmeme rağmen beni Haydarpaşa ve Üsküdar Lisesine kayıt etmek
istemediler. Tabii ki okul ikincisi olduğumu söyleme fırsatı bile vermediler.
Daha sonra bir komiser akrabamız devreye girince Üsküdar Lisesi’ne kayıt oldum.
1977 yılında İTÜ
Mimarlık Fakültesi’ne girdim. Yarım dönem okuduktan sonra bir yıl boyunca
üniversite kapalı kaldı bizim için;12 Eylül 1980 öncesi malum dönem nedeniyle.
1982 yılında okulu bitirdim ve bugüne kadar Mimar olarak hayatımı idame
ettiriyorum.
1987 yılında Nilüfer
Kanbolat ile evlendim. Göşenay ve Tijin isimli iki kızımız var.
Ali İhsan Aksamaz:
Yalçın Bey; siz Çerkes kökenlisiniz. 1864’de Kafkasya’dan sürülen Çerkes
ailelerinden birisinin çocuğusunuz. Doğru mu biliyorum?! Kaçıncı kuşaktan
muhacirsiniz?
Yalçın Karadaş:
Çerkesler Osmanlı’ya 21 Mayıs 1864’te sona eren, 300 yıldan fazla süren ama
sanki savaş 1773-1864 arasında olmuş gibi geçiştirilen Kafkas-Rus savaşı sonucu
Çarlık Rusya’sı tarafından sürgün edilmişlerdir. Osmanlılar da önemli bir tarım
ve savaş kültürü olan bu halkları sevinçle kabul etmiştir. Tabii bu kabul
etmenin diyeti de hala ödenmektedir.
Benim ailem ise o
sürgünle gelen gruptan değil. Kafkasya’da kalmayı başarabilen az sayıda
ailelerden idi. Ancak 1904-1905 Rus-Japon Savaşı sonucu biz de ailemizle
Osmanlı’ya sürgün edildik. Önce Üsküdar’a gelen Babam K’EREF HATE’nin dedesi
K’EREF DIQOE, daha sonra akrabalarının daha önce yerleştirildiği Uzunyayla’ya
göçtüler.
Sözde Gönüllü Çerkes
Birliği içinde komuta kademesinde yer alan büyük amcazademiz (WUNEQOŞ deriz
akrabalarımıza)aslında devrimci bir öğretmen olan K’EREF ZALIMGERİ Japonları
savaş sırasında tanıyıp, kültürel olarak kendilerine benzettikleri bu halka
saygı duyup, onlarla Çerkes olarak savaşmayı reddedip, önemli bir savaşçı
grubunu da ikna ederek Kafkasya’ya geri döndükten bir süre sonra idam edilmiş
ve ailesi ile yakın silah arkadaşları da tekrar Osmanlı‘ya sürgün
edilmişlerdir.
Bizim ailemiz de bu
1905 sürgünü ile gelen ailelerdendir; 1864’te gelenlerden değil.
Ali İhsan Aksamaz:
Aileniz Kafkasyanın hangi bölgesinden Osmanlı toprağına gelmiş? İlk olarak
nereye yerleşmişler? Şimdi Kafkasyada köyünüz var mı; varsa, adı nedir?
Ailenizin eski soyadı nedir?
Yalçın Karadaş: Bir
önceki sorunuzda çoğunu yanıtlamış oldum. Eksik kalanları tamamlayalım.
Bizim ailemiz Doğu
ÇERKESYA olarak da adlandırılan KABARDEY bölgesindendir. O zamanlar Kabardey
bölgesi Büyük Kabardey ve Küçük Kabardey, ya da CILAKHSTINEY (Hıristiyan) denen
iki yönetimden oluşurdu. Bu yönetimde ANZOREY bölgesidir geldiğimiz yer;
bugünkü Kuzey Osetya sınırından. Ailemiz K’EREF soyadını taşır, Karadaş Türkçü
soyadı kanunu ile bize dayatılan ve hiç ilgimiz olmayan bir adlandırmadır.
Uzunyayla’da hiçbir
aile Türkçe soyadları ile bilinmez. Hiçbir köy de öyle. Her köy Kafkasya’daki
orijinal adıyla anılır ve her kişi bir Çerkesçe bir de zorunlu olarak aldıkları
Türkçe ad ve soyadı taşır. Halk Türkçe olanlara itibar etmez. “Ben Büyük
Kabaktepeli Rifat Karadaş’ın oğluyum”cümlesi geçerli ve bilinir değildir.
Uzunyayla Çerkes camiasında geçerli olan, Türkçe söyleyecek olursam, ”Tambi
Hable’li K’EREF HATE’nin oğluyum”cümlesidir.
Ali İhsan Aksamaz:
Yalçın Bey; yayımlanmış dört kitabınız var: “Çerkesleri Anlamak”, “Çerkes
Kimliği”, “Yağma Ülkenin Mimarı” ve “100 Aykırı Soruda Türkiye’yi Anlamak”. Bu
kitaplarınız ne zaman, nereden yayımlandı?
Yalçın Karadaş: Ben
eskiden genellikle takım halinde bir şeyler üretmeyi tercih etmişimdir. Ancak
bunu çok fazla gerçekleştirme şansınız olamıyor ülkemizde. Ben de bu tercihimi
artık değiştirmiş durumdayım.
Yayınlanma sırası ile
gidersek, yalnız başıma yazdığım ilk kitabım ÇERKES KİMLİĞİ Türkiye’nin
Sorunları. Bu kitap Ali İhsan Aksamaz sizin aracılığınızla tanıştığım Sorun
Yayınları’ndan 2009 Mart’ında çıktı ve bir haftada tükenerek ikinci baskısını
yaptı. Bu baskısı da kısa sürede tükendi.
Aynı yayınevinden ikici
kitabım, yine 2009 yılında Ekim ayında çıkan ve yine hemen tükenen 100 AYKIRI
SORUDA TÜRKİYE’Yİ ANLAMAK. Her biri ayrı bir kitap konusu olabilecek yüz ezber
bozan sorudan oluşan minik bir eleştiri kitabı idi.
Sonra 2010 Kasım
ayında, Sorun yayınları yönetimi telif haklarımı ödemediği için yeni kitabım
ÇERKESLERİ ANLAMAK Türkiye Rusya ve Kafkaslar İmleç Kitap tarafından
yayınlandı. Çerkesleri bir masa etrafında toplayacağıma dair inancımı kaybedince,
bari bir kitapla tartıştırayım düşüncesi ile ortaya çıktı. Gereken etkiyi tabii
ki göstermedi. Bunun da baskısı tükendi ama diğer tüm yazı ve kitaplarda olduğu
gibi ciddi şekilde yorumlayan yok desek yeridir.
Son olarak Mimarlık
mesleği ve çirin mi çirkin İnşaat sektörünü öz yaşam öyküm üzerinden anlatmaya
çalıştığım YAĞMA ÜLKENİN MİMARI İbretlik Bir İnşaat Serüveni Belge Yayıncılık
tarafından yayınlandı. Aynı şeyler oldu. Az farkla, özellikle kadın
okuyucularımdan çok sevindirici eleştiriler ve övgüler aldım. Mimarlar da
Çerkesler gibi tepki gösterdiler: Yok saydılar çoğunlukla. İnsanlar kendilerini
anlatanları, ama yanlışlarını da özellikle gösterenleri sevmezler!
Ali İhsan Aksamaz:
Biliyorum, Hayri Ersoy ile birlikte , “Abhazya’da Yaşam” adlı kitabın
tercümanısınız. Bu tür başka yayımlanmış kitaplarda tuzunuz var mı?
Yalçın Karadaş: 1990
yılında başta değerli araştırmacı thamademiz Ali ÇUREY olmak üzere Erdoğan
Yılmaz (Hajbevıqoe), Murat Özden (Habraçu), Çeçen Sait (Merjoy), Hayri Ersoy
(Kutarba) ve adlarını şu an anımsayamadığım diğer idealist, özverili Çerkes
arkadaşımızla kurduğumuz NART YAYINCILIK ‘ın ilk kitabı ABHAZYA’DA YAŞAM VE
KÜLTÜR, Abhazyalı akademisyen Yura G. Argun’un 1976 yılında yazdığı bir
araştırma idi. On yılı aşkın zamandan beri artık anavatanı Abhazya’da yaşayan,
burada kıymeti asla bilinmemiş, kendisine bir kez bile teşekkür edilmemiş Hayri
ERSOY(KUTARBA) Abaza diline gerçekten hakim ve çok kültürlü bir arkadaşımdır.
Ben de çeviri eğitimi aldığım için çevirileri beraber yapardık. Bu Mart 1990’da
yayınladığımız ilk kitabımız oldu.
Daha sonra yine 1990
yılında Mayıs ayında ikinci kitabımızı çıkarttık Hayri KUTARBA ile. Tevfik
ESENÇ thamademize ithaf ettiğimiz, Bagrat ŞINKUBA’nın SON UBIH adlı eseri.
Kitabı çevirmemiş de biz yazmışız gibi bazı büyüklerimiz bizi nerdeyse linç
edecekti.
Ekim 1990’da üçüncü
kitabımız değerli araştırmacı büyüğümüz Sefer E. BERZEG’İN TÜRKİYE KURTULUŞ SAVAŞINDA ÇERKES GÖÇMENLERİ
2 adlı eseri oldu.
1993 yılında İstanbul
Kafkas Kültür Derneği duvar gazetesi ekibi SAVSIRIQO olarak BASINDA ÇERKESLER 1
adlı gazete, dergi derlemelerimizin oluşturduğu bir eser daha piyasaya
çıkarttık.
Kitapların yazımı,
dizaynı, redaksiyonu, kapağı, bitince matbaa peşinde koşması, dağıtımı, üç
kağıtçı kitap satıcılarından paramızın tahsili vb. aklınıza gelen her tür işi
biz yaptığımız halde başımıza gelenler anlatılır gibi değil.
Bütün bunların dışında
sayısını hatırlayamadığım kadar çok yazım farklı gazete ve dergilerde
yayınlandı. Bir kısmını dosyalamışım iyi ki.
Ayrıca aklıma ilk gelen
diğer çalışmalarım şöyle:
-
METİS ÇEVİRİ 1990 Kış sayısında DIŞEK’
Elmas Eşsiz ile Çerkesçe’den Öyküler
-
1999-2000 yıllarında KAFKASYA
YAZILARI’nda Çeçenya ve Deprem yazılarım
-
YAPI dergisi, 2007 yılı 312 sayıda
BİLİRKİŞİLER NEYİ BİLİRLER? Başlıklı yazım
-
SORUN POLEMİK mayıs 2009 sayısında
Yalancı Tanıklar Kahvesi mi, Yalancı Devrimcilerin Lümpen Hikayesi mi? başlıklı
kitap eleştirim
-
KAFKASYA GERÇEĞİ dergisinde çıkan
çeşitli yazılarım
-
ROMAN KAHRAMANLARI Ekim/Aralık 2011
sayısında ÇERKEZ EDEBİYATI başlığı altında yayınlanan, Yaşar Kemal’in DENİZ KÜSTÜ romanına ait SELİM BALIKÇI
başlıklı kitap eleştirim
-
Yine aynı sayıda rahatsızlığı nedeniyle
yazısını yazamayan saygıdeğer Thamademiz YİSMEYL Özdemir Özbay’ın yolladığı
dokümanla onun adına yazdığım NARTLAR- ÇERKEZ HALK DESTANLARI adlı çalışmam.
Ali İhsan Aksamaz:
Yalçın Bey; 7 Haziran Seçimlerinde İstanbul 1. Bölgeden bağımsız milletvekili
adayı idiniz. Nasıl pozitif anılarınız oldu? Bize söyleyebilir misiniz?
Yalçın Karadaş: İlk
günlerde her şey gayet iyi idi. Beni deneme amaçlı 2. Bölgeden aday olarak tüm
diğer adaylarla birlikte ankete sokan gençlerin desteği ve sonrasında o anketi
birinci sırada bitirmem gurur verici idi. Pozitif anılarımın en önemlisi Çerkes
olmayan bir sınıf arkadaşımın oğlunun beni destekler eylem ve söylemleri ile,
daha önce kendisine KafFed genel kurulunda rakip olduğum Vacit Kadıoğlu’nun
başlattığı manevi ve ekonomik destek çalışması oldu.
Adaylık sürecimin bir
devresinden sonra ise pozitif değil, daha çok negatif anılarım oldu. Hep
yanımda olan değerli arkadaşlarım, Enver Sağlam ve Avukat Nusret Alsan İle
birlikte yaptığımız çalışmalar ve kamuoyu yoklamaları sonucu; 1. Bölgeden daha
önce adaylığını açıklamış olan ÇDP adayının toplumumuzca kabul görmemesi,
siyaseten yetersiz bulunması; ancak Çerkes nüfusun çok fazla olduğu bu bölgede
oyların bu adayla toparlanmasının mümkün görünmemesi; ilaveten o adayın yanında
görünen bazı kişilerin toplum tarafından güvenilmez oluşları ve en önemlisi
yine onu destekleyen bazı küfürbaz provokatörlerin oluşturduğu ortam vb. başka
nedenlerle adaylığımı 1. Bölgeden yaptıktan sonra işler tamamen değişti.
ÇDP’den siz değerli Ali
İhsan Aksamaz kardeşim, ÇDP tarafından 2. Bölge adayı olarak gösterilmenize,
benim de aynı bölgede yarışa ve anketlere girmeme hiç ses çıkartmayan parti
yetkilileri ve kışkırtıcı güruh yalan, iftira, küfür ve aklınıza gelebilecek
her çapsız yol ile saldırıya başladılar.
Bu durum ÇDP’nin Çerkes
adaylarının seçim sonucunda, tam da benim kendilerini defalarca uyardığım gibi
yüzlerle ifade edilen oylar almalarına, bana Çerkes halkı tarafından verilecek
net desteklerin çok azalmasına; rakiplerimin sebep oldukları çirkin ortam
nedeniyle, ciddi destek alabileceğim kesimlerin bana dahi destek vermekten
çekinmelerine neden oldu. Tam da kendilerini uyardığım gibi bir sonuç çıktı: 1.
ve 3. Bölge adaylarının oylarının toplamı benim aldığım 1841 oyun yanına bile
yaklaşamadı. 2. Bölgede benim de özellikle destek verdiğim siz Laz kardeşim ise
oldukça iyi bir oy aldınız.
Ali İhsan Aksamaz: Siz
de biliyorsunuz, TRT, 7/24 Kürtçe yayın yapıyor. Ancak Çerkesce, Abhazca, Lazca
yayın yapmıyor. Bu anti-demokratik bir hal. Ben ırkçı değilim ancak Kürtçe
yayın olunca; Abhazca yayın da olsun, Lazca yayın da olsun, Çerkesce yayın da
olsun. Bu demokratik bir anlayış. Siz ne düşünüyorsunuz? Ne yapalım da, TRT, Çerkesce, Lazca ve
Abhazca da yayın yapsın?
Yalçın Karadaş:
Maalesef bu ülkede Kürt hareketi ülkenin demokratikleşmesi çağrıları yapmadan
önce, ülkenin “iki asli unsur” ve “diğerleri”nden oluşan bir yapıya dönüşmesini
istiyordu. Bu konuda yıllar önce “Kürtler Türkler ve Diğerleri” başlığı ile
Özgür Gündem gazetesinin ikinci sayfasında koca bir yazı yayınlanmış, biz de
bunu eleştirmiş idik. Onlara
göre Kürt ve Türk dışındaki halklar formülasyonda önemsenmeyen, haddini bilmesi
gereken diğerleridir. Bugün çok mu değişti bu durum? Hayır maalesef; bence
sadece söylem değişti!
Radyo-TV yayınlarının
diğer dillerde yapılmamasının nedeni bu halkların artık asimile olduklarını ve
talepleri olmadığını düşünen devlet ve sözde demokrat kamuoyu ile, bunlara
güçlü ve örgütlü ortak ses çıkartmayan diğerleri kategorisindeki halkların
kurum, aydın ve halklarıdır.
Bu talebin küçük ve
radikal üç beş kişi tarafından dile getirildiği, çoktan Türkleşmiş diğerleri
kategorisine atılan halklarının ise öyle bir talebi olmadığı algısı hakimdir.
Bu algının yok edilmesi
için başta Kafkas kökenli Çerkes, Laz, Gürcü vb. halklar olmak üzere, Türk
olmayan ve yok sayılan diğer halkların entelektüel ve kurumlarının ortak
çalışmasına ihtiyaç vardır. Geçmiş yıllarda bunun denemelerini yaptık, ancak
bildiğiniz gibi Gürcü devletinin asimilasyoncu sakat politikalarına destekten
çekinmeyen samimiyetsiz Gürcü entelektüelleri bize hep zaman kaybettirdiler.
Ali İhsan Aksamaz:
Biliyorum, Kafkasya ile yakın ilişkileriniz var. Oradaki Çerkeslerin kendi
okulları var mı? Çerkesce gazete-radyo-televizyonları
var mı?
Yalçın Karadaş: Putin
ile birlikte federatif devlet olma özelliğini her geçen gün yitirmesine rağmen,
Sovyet kazanımları olarak Rusya Federasyonuna bağlı devletlerimizde kendi
okullarımız, Çerkesçe radyo-TV’larımız sınırlı ve yetersiz olsa da var.
Bağımsızlığı tanınan Abhazya ve Güney Osetya ise devlet olmanın tüm gereklerine
sahipler, eksiklerini hızla tamamlıyorlar. Ancak yakın zamanda Putin
yönetiminin çıkarttığı ve onaylanan Anadil Yasası geçmiş kazanımları yok
edebilecek ve Rusya’nın çok etnikli federatif yapısını, yanlışlığı kanıtlanmış
tekçi Ulus-devlete dönüştürecek çok tehlikeli bir durum ortaya çıkarttı. Bu
Rusya’nın dağılmasına kadar gidebilecek bir ırkçı yaklaşım ve bizim
tarafımızdan normal karşılanması bile düşünülemez.
Ali İhsan Aksamaz:
Kafkasya, Çerkesya sizin Anavatanınız, ancak Türkiye de sizin ikinci vatanınız.
Türkiye Çerkesleri’nin nüfusu, Çerkesya Çerkesleri’nin nüfusundan fazla; öyle
biliyorum. Biliyoruz ki, Türkiyede Çerkesçe ölüyor. Anadili ölünce, kimlik de
ölür. Biliyorum, Kafkasyanın Çerkesleri doğru-dürüst Çerkesçe biliyorlar. Su
gibi anadillerini konuşuyorlar; öyle biliyorum. Şöyle söyleyeyim; Türkiye
Çerkeslerinin nüfusu çok, Kafkasya Çerkeslerinin nüfusu az, ancak Çerkesce
Türkiyede ölüyor. Bu durumun gerçek sebebi nedir? Bu birinci sorum. İkinci
sorum da var. Türkiyedeki Çerkes Aydınları el-ele vererek anadillerini geliştirmek için çalışmıyorlar.
Ancak durmadan birbirleriyle polemik yapıyorlar. Bu durumun gerçek sebebi
nedir?
Yalçın Karadaş: Kısaca
belirteyim, dillerimizim ölmesinin ana ve gerçek sebebi, birilerinin sürekli
ifade ettikleri gibi, evde çocuklarımızla anadilimizle konuşmamamız değil, tek
etnikli, tek dilli, tek dinli, ırkçı Türkçü ulus devletin açık asimilasyoncu
politikalarıdır. Hepimizin ortak devleti olmasına karşın, utanmazca diğer
dilleri öldürmek için devletimiz tüm gücünü kullandı.
AKP iktidarını
sağlamlaştırmak için yaptığı yeni bazı kanunlar ile seçme anadil eğitimi mümkün
hale geldi. Ancak Çerkesler hızla şehirleşmiş ve toplu olarak bir arada
oturmayan bir kimliktir. Okullarda seçme anadil sınıfı oluşturmada belirli
öğrenci sayısı şartı bizim bu konudaki taleplerimizin karşılanmasını önlüyor.
Çerkes aydınların
gelince, Çerkesler çok sayıda STK’ya sahip ancak devletlerin keskin
manipülasyonu altında gerçek örgütlenmeyi başaramamış bir toplum. Oluşturulan
ve hala içinde yaşadığımız görünmeyen, ancak uyulmadığında ağır şekilde
uymayanı cezalandıran Türklük Sözleşmesi sayesinde hem aydın yetiştirmek çok
zor, hem de halkının bu aydını anlaması çok çok zor.
12 Eylül öncesi
zamanlardan siyasi kimlikleri olan insanların karşı gördükleri siyasi yapıları
taşıyan insanlarla bugün diyalog kurması da imkansız gibi bir şey. Çok az
sayıda önyargısız ve çalışkan aydın ortaya çıkıyor ancak statüko taraftarları
ve Türklük Sözleşmesini içselleştirmiş kişi, kurum ve yapılar bu insan ve
yapılara destek olmak bir yana, engelliyor, karalıyor, hiç birini yapamazsa yok
sayıyorlar. Sanal alem de, cephe arkasından ateş etmeye bayılanlarla,
provokatör ve küfürbazlarla dolu olunca geldiğimiz durum ortada:
Çok örgüt az iş; az aydın yok iş!
Ali İhsan Aksamaz:
Yalçın Bey; siz de biliyorsunuz, kimlik siyasî konulardan, ancak çoğunlukla da
kültürel ve dilsel konulardan. İnsanın dili ölünce kimliği de ölür. Yalnızca
Çerkes tavuğu yemek ile, Çerkes Halk dansları ve Çerkes adetleriyle Çerkes
Kimliği yaşayamaz. Çoğu kişi, “Çerkesim, fakat Çerkesce bilmiyorum,”diyor.
Yemek, halk dansları ve adetler önemli, fakat Çerkes Dilinin
yaşaması-yaşatılması en önemlisi. Devlet, asimilasyoncu politikalarını bıraktı.
Anadillerinin ölümünden devletin eski asimilasyoncu politikaları sorumlu. Fakat
günümüzde durum değişti. Eski engeller kalmadı. Size sormak istiyorum, Çerkes
Aydınları niçin el ele vererek bir Çerkesce radyo kurmaya istekli değiller?
Yalçın Karadaş: Bir
önceki sorunuzu yanıtlarken yeterince anlattığımı sanıyorum. Ancak eğer biz bu
ülkenin eşit sahiplerinden isek, ki şüphesiz öyleyiz, devletin bizim gibi
kimliklere elinden gelen desteği vermesi gerek. Ama öyle bir niyet yok. Bizim
halkımızın gayrı Müslim varlıklarını kendilerine sermaye yapmış hırsız,
ahlaksız zenginleri de yok ki, parayı bastırıp okullarımızı açabilelim.
Akaretler’deki eski Çerkes Numune Mektebini satın alıp, tekrar örnek bir Çerkes
okulu haline getirmemizi sağlayacak, hırsız zenginlerimiz yok. Aydınlar yüz
yüze ortak kararlara imza atarlar ise, kendi öz güçleri ile bu halklar
ellerinden geleni yaparlar. Benim yaşamımda en önemli amaçlarımdan biridir bu:
Bir gün mutlaka gerçekleştireceğimizi düşünüyorum!
Ali İhsan Aksamaz: Kişi
önce kendisine sahip olacak; öyle biliyorum. Sonra da başkalarına destek
olacak; bunu da biliyorum. Bazı Çerkes Aydınları birbirlerine destek
olmuyorlar, fakat Kürt Partisine destek oluyorlar. Kürt Partisinin, Çerkes
Aydınlarına ihtiyacı var mı? Niçin kimi Çerkes Aydınları Çerkesceye değil de
Kürt Partisine destek veriyorlar? Bu şekilde Laz, Gürcü, Abkhaz Aydınları da
var. Kürtlerin Partisi, “Yaşasın Halkların Kardeşliği!” dedi ve diyor da. Ancak
şimdiye kadar Kürt Partisinden Çerkes, Abkhaz
ve Laz milletvekileri çıkmadı. Neler düşünüyorsunuz?
Yalçın Karadaş: Ben HDP
ve daha önceki Kürt partilerinin samimi olduklarına inanmıyorum. Bu fikrimin
bazı arkadaşlarım tarafından beğenilmediğini biliyorum. Ama bu düşüncemi tüm
seçim zamanlarında doğruluyorlar. Oportünist ve pragmatist bir partidir HDP.
Ancak kötünün iyisi ve alternatif olmadığı için ben de HDP’ye oy veriyorum.
Kime vereceğim; kendi halkına sırtını dönmüş, yetersiz insanları ahbap çavuş
ilişkileri ile partili yapmış, daha seçilme ihtimali yokken büyüklenmeye ve
halkına tepeden bakmaya başlamış; provokasyon, küfür ve iftiralarla ortaya
dökülmüş üç beş densizi susturamayan, hatalarından, başarısızlıklarından hiç
ders almamış ve tüm yenilginin suçunu bana ve kurumlarımıza atan, Ç harfini
joker olarak kullanan çapı düşük bir partiye mi!?
Gerçekten eşitlikçi,
demokrat ve halkları hiyerarşik sıraya koymayan, Türklük Sözleşmesi’ni yırtıp
atmış bir siyasi harekete ihtiyacı var Çerkeslerin, Lazların; Kürtlerin;
Türklerin ve tüm Türkiye farklı kimliklerinin.
Kimlik, ırk ve etnisite
temelli partiler bu ülkeyi ancak bugün bulunduğumuz noktadan çok daha aşağı
çekerler.
Ali İhsan Aksamaz: Ben
yine biliyorum ki, kimi Çerkes Aydınları Türkiye Çerkeslerinin kültürel hakları
için değil de, Rusya Federasyonu Çerkeslerinin durumu üzerinden politika
yapıyorlar. Bu onların çelişkisi değil mi? Bu tür Aydınların çoğu ne Çerkesce
ne Rusça biliyorlar, ancak yine de bu konularda konuşuyorlar- yazıyorlar ve
burada da bir şey yapmıyorlar. Kişide anadili olmayınca, anadilini yaşatma
çabası olmayınca, böyle bir kişinin Rusya Federasyonu halkı için siyasî
söylemleri etkili olur mu? Bu tür düşüncelere ilişkin siz ne düşünüyorsunuz?
Yalçın Karadaş: Çerkes
aydınları dil bilseler de bilmeseler de Kafkasya’daki Çerkesler’in sorunlarıyla
ilgilenirler; ilgilenmeleri de gerekir. Bu bana göre Çerkes aydını olmanın
gereklerinden birisidir. Elbette kendi diline hakim bir aydın çok daha
donanımlı, güven verici ve diyalog yollarını açıcı olabilir. Ancak ülkenin
şartları gereği dilini öğrenememiş bir aydın, gerçek aydın değildir söylemi de
yanlıştır.
Ali İhsan Aksamaz:
Günümüzde 20. yüzyılın resmi ideolojileri ile ne devletler ne de Çerkes
Aydınları yaşayabilir. Ancak Çerkesce Türkiyede ölüyor. Siz Çerkescenin
Türkiyede yaşaması için bizlere somut projeler önerebilir misiniz?
Yalçın Karadaş: Türkiye
halklarının ve onların aydınlarının ortak projeler geliştirmeleri ve tüm farklı
halkları önemsemeleri durumunda bir gelişme yaşanabilir. Öncelikle diller ve
farklı kültürler için hayatta kalmanın yolu ülkenin gerçekten eşit ve
demokratik bir ülke olmasıdır. Bunun için öncelikle farklılıkların kazanım
olduğunun anlaşılması ve halkların hiyerarşik bir sıraya konduğu bu günkü
anlayışın sona ermesi gerekiyor.
Bu ülkede halklar birbirlerini
tanımıyorlar. Aydınlar çoğunlukla ezberci ve çoğu Türkleştiren ve tekleştiren
resmi ideolojinin etkisinden kurtulma çabası göstermiyor. Bize çok fazla yük
düşüyor bu durumda. Önce kendi halkımıza sonra diğerlerine kendimizi anlatmak
zorundayız. Her yolla. Çerkescenin ve tüm inkar edilen dillerin yaşaması için,
bu adımlardan sonra devletin mutlaka konuyu ele alması ve bakanlıklar düzeyince
bu dillerin yaşatılması için kurslar, okullar açarak desteklemesi gerekir.
Kendi kendimiz bu işi beceremeyiz. Devlet radyo ve TV’lar ile tüm basın yayın
yolu ile bu işi ciddiye almak zorunda. Tabii bu devlet sadece Türk etniğinin
değil, hepimizin devleti ise. Bu konuda ben apaçık yalan ve inkar devleti
görüyorum hala.
Ülkenin huzurlu ve
demokratik bir ülke olmasının yolu eşitlikten ve karşılıklı saygıdan geçer.
Sizi yok sayan bir yapıda nasıl sağlanabilir böyle bir şey. Öncelikle ezberleri
bozacak çalışmalar yapmak gerekiyor. Kimliğimizin diğer tüm farklı kimlikler
ile bir arada yaşamasının gerekli ve zorunlu olduğunu her yolla anlatmalıyız.
Ali İhsan Aksamaz:
İsraildeki İki Çerkes Köyünde Çerkesce yaşıyor. Bu önemli deneyim üzerilerine
neler söyleyebilirsiniz?
Yalçın Karadaş: İsrail
devletini aklı başında insanlar yönetiyor belli ki. İki Çerkes köyü tüm etnik,
dilsel ve kimlik haklarını elde etmiş durumda. Türkiye ise bu konuda en çok
Çerkesin olduğu ve haklarının hukuklarının alenen en çok çiğnendiği ülke.
İsrail Çerkesler’e
yaptığı ile ne kadar pozitif geri dönüş alıyor ise, Türkiye tam tersine negatif
geri dönüş alıyor ve böyle bir ülkenin huzurla ayakta kalması artık olanak
dışı. Yapılanlar karşılıksız kalmaz. Yarın dünya nasıl değişir ve ülkeler
içlerindeki farklı kimliklere yaptıklarının karşılığını nasıl alır, yaşarsak
göreceğiz.
Ali İhsan Aksamaz: Yalçın
Bey; Çerkes Aydınlarının siyasî işlerden çok fazla anadillerini yaşatmaya
ihtiyaçları var; böyle düşünüyorum. Bu tür faaliyetler hem Türkiyede Çerkes
dilini yaşatacak, hem Türkiye Rusya Federasyonu dostluğuna destek sağlayacak,
hem de bugüne kadar Çerkesler adına yapılan yararsız işleri bitirecek. Ben
böyle düşünüyorum. Siz neler söylemek istersiniz?
Yalçın Karadaş: Ali
İhsan Bey, ben hem siyasi, hem kültürel hem de sizin de öncelikle belirttiğiniz
gibi anadili ile ilgili çalışmaları her tür engellemeye karşın yükseltmek
gerektiği düşüncesindeyim. İnsanlar uzmanlaşmalı ve her uzman iyi bildiği
yerden halkına hizmet etmeli.
Ali İhsan Aksamaz:
Yalçın Bey; başka sorum yok. Sizin söylemek istedikleriniz varsa, lütfen
söyleyin. Allah, sizi her zaman korusun ve çoluk-çocuğunuz ile sevindirsin!
Yalçın Karadaş: Çok
yakın zamanlara kadar Lazlar’ın kendileri ve diğer Kafkasyalı halklar,
özellikle biz Çerkesler akraba olduğumuzun farkında bile değildik. Artık
gerçekleri biliyoruz. Biz tüm Anadolu halklarıyla, ancak öncelikle ve özellikle
Lazlar ve Gürcüler ile diğer halkların dayanışmasının çok önemli olduğunu
düşünüyoruz. Birlikte projeler geliştirebilmeli ve hak arayışlarında,
haksızlıklara tepkide yan yana omuz omuza olmalıyız. Bu her halk için
yaşamsaldır artık.
Lazlar’ın bu
toprakların kadim halkı olduğunu en yakınınızdaki insanlar dahi hala
bilmiyorlar. Laz dilinin olduğunu bilmiyorlar. Tüm Karadeniz’in Laz olmadığını
ve Lazlar’ın Türk olmadığını bilmiyorlar, işiniz çok zor. İşimiz çok zor. Bu
zorlukları dayanışma ile aşmak zorundayız.
Bu vesile ile benimle
röportaj yapma nezaketini gösterdiğiniz için size teşekkür edip, kardeş Laz
halkına sevgi, selam ve saygılarımı iletiyorum.
+
“Ezberepe
ok̆oxu domaç̆irnan!”
(Goʒ̆otkvala: Andğaneri
musafiri/ sumari çkimi ren Yalçin K̆aradaşi. Yalçin K̆aradaşi ren çkimi mcveşi
manebrapeşen arteri. Ma emu viçinop (1990-oni) vit̆on çxoro oşi do otxo neçi do
vit̆oni ʒ̆anapeşi majura gverdişen doni. Ma emu viçini Gamamçkumala Nartis,
noğa Kadikoyis. Uk̆ule Çkin juri p̆anelist̆i vort̆it Gamamçkumala Soruni
şk̆elen ʒ̆opxineri “Nenape- Xalk̆epe-Milliyeturi P̆roblemi” coxoni P̆anelis,
(28.) eçi do maovrani Noğa İst̆anbolişi TUYAP Ketabişi Fuaris, (31) eçi do
vit̆o ar Guma (2009) eçi oşi do çxoro ʒ̆anas. Uk̆ule çkin juri xolo p̆anelist̆i
vort̆it Çeçenuri Lowzari şk̆elen ʒ̆opxineri “Çeçeni Tarik Cemal Kutluşi”
molaşinuşi p̆anelis, Top̆k̆ap̆i- Holiday İnn Hotelişi K̆onferansişi Saloni,
Noğa İst̆anbulis, (22) eçi do jur ʒ̆ilva
(2009) eçi oşi do çxoro ʒ̆anas. Yalçin K̆aradaşişi do çkimi noç̆arepe
gamiçkvinu artneri jurnalepes; Jurnali Alaşara, Jurnali K̆afk̆asyaşi Noç̆arepe
do Jurnali Soruni P̆olemik̆i coxoni p̆eriyodik̆urepes. (7) şkvit Mbuloba
(2015) eçi oşi do vit̆o xut ʒ̆anaşi goşoʒxunas, Yalçin K̆aradaşi, noğa
İst̆anbolişi (1.) maartani noʒ̆ileşen, mati (2.), majurani noʒ̆ileşen namzeti/
k̆andidat̆i vort̆it. Edo man mxuci komomçu emuk. Ma žabuni, k̆omas vort̆i,
emindros oxžabuneşa moxteren mok̆itxişa; uk̆ule kovogni. Uk̆ule oxori çkimişa
komoxtu mok̆itxaşa. Amk̆ata huk̆uk̆i komiğunan çkin. Yalçin K̆aradaşis kuğun
Çerkesuli diʒxiri. Emu ren k̆ap̆et̆i Çerkesi gamantanerepen arteri. Yalçin
K̆aradaşi ren gamantaneri do gamiçkvineri ketabepeti kuğun. Ma komiçkin, emus
kuğun (4) otxo gamiçkvineri ketabi. Ma xolo komiçkin, emuk xe meçu uk̆oreʒxu
ketabişi gamoçkus. Uk̆oreʒxu k̆ult̆uruli noxvenes numxvacu Yalçin K̆aradaşik.
Ma muşi k̆ala ar int̆erviu dop̆i. Aya ren int̆erviu çkinişi noç̆are. Ali İhsan
Aksamazi. 6. XII. 2018)
+
Ali İhsan Aksamazi:
Yalçin Begi; tkvan maarta tkvani biyografişen molamişit. So do mundes
yeçkindit? Namu nʒ̆opulapes igurit? Mu mesleği giğunan? Çileri reti, berepe
giqonunani?
Yalçin K̆aradaşi: Tkvan
iris selami goğodapt, iptineroti Lazi Xalk̆is selami mevumçinapt!
Noğa K̆ayserişi
“Uzunyayla”, “Ç̆it̆a Çerkesya” yado içkinen.
Uzunyaylas kuğun dido p̆at̆i ik̆limi/ k̆limati; caşi ožiramuti ren didi
mucize; Ekoni dixa, Uzunyaylaşi dixa
çkar va nungaps K̆afk̆asyaşi dixas. Mara ekonuri k̆oçepek ekoni Çerkesuli nena
do K̆ult̆uris dido qoropan do şinaxupan do çumernan. Edo xumrobatenti “Ç̆it̆a
Çerkesya” yado şinapan.
Ma Vit̆on çxoro oşi do
sume neçi (1960) ʒ̆anaşi qinoras yepçkindi noğa K̆ayserişi Pinarbaşis; çkin
Azeyi vuʒ̆umert. Uzunyaylurepek Buğurbaşi uʒ̆umernan aya t̆erit̆oryas. Ma, aya t̆erit̆oryaşi oput̆e Didi K̆abaktepes
dovibadi. Ocağişi (8) ovro bereşen (7.) maşkvitani vore ma. Ocağişi (8.)
maovrani bere ren da çkimi Hava K̆aradaşi. Hava K̆aradaşi ren avok̆at̆i do dido
xemaxvencobaloni muzisyeni. Turkiyeşi K̆vazalist̆uri lamtinalaşi gamantanerepe
renan didopeten resmuri/ ofiʒialuri ideolojişi gzas. İptinero da çkimi Hava K̆aradaşik
gamognapu çkini musik̆i amk̆ata ugagnaponi gamantaneperes. Amk̆ata beciti miti
ren, aşo matkvenan.
Çkin dovibargit noğa
İst̆anbolis (1963)vit̆on çxoro oşi do sume neçi do sumi ʒ̆anas, ek̆onomiuri
sebebepeten, dido oput̆ari steri. Çkin kiraten dovibargit ar Urumişi mcveşi
oxoris, semti/ raioni Kandillis. Uk̆uleti raioni Anadoluhisaris dopskidit. Ma
doviguri geç̆k̆apuroni do Oşkende nʒ̆opula ekoni raionepes. Liseşi oras, çkin
noğa Usk̆udaris vort̆it. Oşkende nʒ̆opulaşen
didi gecginobaten, majuranobaten kogamapti nati, varti Haydarpaşa Lises do
varti Uskudarişi Lises memoç̆ares. Oşkenda nʒ̆opulaşen majuranobaten gecgineri
kogamapteret̆i, Moro mu, aya otkvaluşi fursat̆iti va momçeret̆es. Ar manžagere komiqunut̆es, p̆olisişi
k̆omiseri rt̆u. Uk̆ule emuk memivelu do aşoten meviç̆ari Uskudarişi Lisesis.
(1977) vit̆on çxoro oşi
do sume neçi do vit̆o şkvit ʒ̆ana rt̆u, ma İT̆U-şi Mimarobaşi Fak̆ult̆et̆işa
kamapti, ogurus kogevoç̆k̆i.
Çkin dovigurit gverdi
semest̆res fak̆ult̆etis. Uk̆ule universit̆et̆i genk̆ileri doskidu ar ʒ̆anas;
(12) vit̆o jur St̆aroşina vit̆on çxoro oşi do otxo neçi (1980) ʒ̆anaş ʒ̆oxleni
anarşuri ambarepeşi guri şeni; tkvanti aya giçkinan. (1982) vit̆on çxoro oşi do
otxo neçi do jur ʒ̆ana rt̆u, ma voçodini nʒ̆opula, gecgineri mimari gamapti.
Andğaşati mimarobaşen mogaperi paraten pskidur ma.
Ma doviçili Nilufer
K̆anbolati Xanumi k̆ala (1987) vit̆on çxoro oşi do otxo neçi do şkvit ʒ̆anas.
Çkin komiqounan jur k̆ulani bere. Aris coxons Goşenayi do majuras coxons
Tijini.
Ali İhsan Aksamazi:
Yalçin Begi; Tkvan giğunan Çerkesuli diʒxiri. (1864) vit̆on ovro oşi do sume
neçi do otxo ʒ̆anas, K̆afk̆asiyaşen uçvuten get̆k̆oçineri Çerkesi ocağapeşen
arterişi bere ret. Mtini miçkini? Nak̆otxani diʒxirişen muhaciri ret?
Yalçin K̆aradaşi: (300)
sum oşi ʒ̆anaşen umosi ginže oras noqoneri K̆afk̆asyurupe do emindroneri Rusuli
armiapeşi Lima şk̆ule, Çerkesyaşen Çerkesepe uçvuten geit̆k̆oçines Rusuli
İmp̆eriaşi Çari şk̆elen Osmanlişi dixaşa. Aya Lima diçodu (21) eçi do ar
Pukrik̆a (1864) vit̆o ovro oşi do sume neçi do otxo ʒ̆anas mara, aya lima
(1773-şen 1864-şa) vit̆o şkvit oşi do sume neçi do vit̆o sum ʒ̆anaşen vit̆o
ovro oşi do sume neçi do otxo ʒ̆anaşa xveneri steri molaşinapan do oxoʒ̆onapan
namtinepek. Çerkesepes kuğutes dido xampa xaçka do ok̆ok̆idinuşi k̆ult̆uri do
emuşeniti Osmanlişi p̆alamç̆inalek xelinaperi entepes dolvakitu. Moro, aya oğodobaşi diyet̆i niçinen andğaneri
ndğasti.
Çkimi ocaği va ren
get̆k̆oçineri emindros. K̆afk̆asyas gecginobaten doskideri ar-jur ocağişen
arteri ren çkini ocaği. Mara (1904-1905) vit̆on çxoro oşi do otxo- vit̆on çxoro
oşi do xut ʒ̆anaşi Rusul-Jap̆onuri Lima şk̆uleni oras, çkini ocağiti uçvuten
geit̆k̆oçinu K̆afk̆asyaşen do emindros emindroneri Osmanlişi dixas
dovibargeret̆it.
İpti baba çkimişi
p̆ap̆u komexteren dibargeren emindroneri noğa Uskudaris. Baba çkimis coxons
K̆erefi Hate. P̆ap̆u muşis coxons K̆erefi Diqoe. ʒ̆oxleşen diʒxirimşinepe
mutepeşi rt̆es dobargeri Uzunyaylas, emuşeniti entepekti dibarges ekonaşis.
(Çkin diʒxirimşines
“wuneqoşi” vuʒ̆umert.) Mtini giʒ̆vat, didi emicezade çkimi K̆erefi Zalimgeri
rt̆u magektale mamgurapale. Rusyaşi İmp̆eria do Jap̆onyaşi İmp̆eriaşi şkas
xveneri limaşi oras, emindroneri Rusuli armia şk̆elen Çerkesepeşen ar malimuri
divizia iʒ̆opxinu. Aya divizias coxont̆u
(nenaten) Guramşari Çerkesepeşi divizia. K̆erefi Zalimgerik numxvacu aya
divizias, k̆arta k̆omut̆aşi k̆ademes. Çkineburepes Jap̆onepeşen ambari çkar va
uğut̆es. K̆erefi içinu Jap̆onepe aya limaşi ora. Edo emuk kožiru k̆ult̆uruli
mengapinoba Çerkesepe do Jap̆onepeşi şkas. Aşoten moivaru Jap̆onepeşa medgineri
ok̆ok̆idinu. Aya guramşari diviziaşi didopekti iceru K̆erefi Zalimgerişi
emk̆ata cumaluri notkvames do K̆afk̆asyaşa goiktu. Mk̆ule ora şk̆ule, K̆erefi
Zalimgeri goʒ̆ik̆idinu emindroneri Rusyaşi oktala şk̆elen. Ocaği do
silaxarkadeşepe muşi içvinu xolo Osmanlişi dixa.
Çkini ocaği ren
K̆afk̆asyaşen get̆k̆oçineri ocağapeşen (1905) vit̆on çxoro oşi do xut ʒ̆anas,
(1864) vit̆o ovro oşi do sume neçi do otxo ʒ̆anas var.
Ali İhsan Aksamazi:
K̆afk̆asiyaşi namu noʒ̆ileşen moxtimeri ren tkvani ocaği? Namu gzaten
moxterenan Osmanlişi dixaşa? Maarta so ibargerenan? Aʒ̆i, oput̆e giğunani
K̆afkasyas; giğunan na, mu coxons? Diʒxirimşinepe tkvanişi mcveşi gvari mu ren?
Yalçin K̆aradaşi: Ar ʒ̆oxleni
k̆itxalas didopeten nena gegiktirit. Dork̆inerepesti nena gegiktirat do
voçodinat. Çkini ocaği ren K̆abardeyuli t̆erit̆oriaşen; Yulya Çerkesya
coxotenti içkinen.
Emindroneri
K̆abardeyuli t̆erit̆oria ʒ̆opxut̆u Didi K̆abardeyi do Ç̆it̆a K̆abardeyi, varna
Cilaxstineyi (Krist̆iani) coxoni jur oktalaşen.
Çkin get̆k̆oçineri voret aya oktalaşi Anzoreyi coxoni t̆erit̆oriaşen;
andğaneri Olande Osetişi onžğonişen. Çkini ocağis coxons K̆erefi. K̆aradaşi ren
mebažgeri çkini ocağişa Turkist̆uri gvarişi k̆anoniten; aya gvari ren unonç̆ele
çkinda. Çkar ocaği va içkinen aya Turkuli gvarapeten Uzunyaylas. Çkar oput̆eti
va içkinen aya Turkuli coxopeten Uzunyaylas; entepeti eşo. K̆arta oput̆e
içkinen K̆afk̆asiaşen mextimeri coxoten. K̆arta k̆oçisti ar Çerkesuli
coxo-gvari, arti mebažgeri Turkuli coxo-gvari kuğun t̆erit̆orias, Uzunyaylas.
Amk̆ata Turkuli coxo-gvarepe va renan itibaroni ekonuri çkineburi xalk̆işi
şkas. Noʒ̆ireni mekçat; “Ma vore Didi
K̆abak̆t̆epuri Rifat̆i K̆aradaşişi skiri” ptkvaşi, aya va oxoiʒ̆onen do va
içkinen ekonaşis. Aʒ̆i ma aya Çerkesulo ptkva; “Ma vore Tambi Hablenuri K̆eref
Hateşi skiri”; aya oxoiʒ̆onen do içkinen
Uzunyaylas, ekonuri xalk̆işi şkas.
Ali İhsan Aksamazi:
Yalçin Begi; tkvan giğunan (4) otxo gamiçkvineri ketabi: “Çerkesepe Oxoʒ̆onu”,
“Çerkesuli Minoba”, “Umanceli Dobadonaşi Mimarepe” do “Turkiye Oxoʒ̆onu
Medgineri Oşi K̆itxalaten”. Mundes do solen gamiçkvinu aya ketabepe tkvani?
Yalçin K̆aradaşi: Dido
oraşen doni, didopeten ar speroşa meçkineri ar-jur seriuli noçalişe artot
oxvenu mek̆amilapt̆u guris ma, amk̆ata simada komiğut̆u, mara amk̆ata dulyapeşi
oxvenuşi şansi va aqven k̆oçis dobadona çkinis. Emuşeniti ma mevaşkvi eya
simada.
Ketabepe çkimişi
gamaçkvalaşi k̆rolonolojiten molagişinatşi, Coxo çkimiten gamiçkvineri maartani
ketabi çkimi ren Çerkesuli Minoba- Turkiyeşi P̆roblemepe. Ali İhsan Aksamazişi
vasitaten, ma viçini Gamamçkvala Soruni k̆ala.
Edo Çerkesuli Minoba Turkiyeşi P̆roblemepe coxoni ketabi çkimi
gamiçkvinu Gamamçkvala Sorunişen. Aya rt̆u (2009) eçi vitoşi do çxoro ʒ̆anaşi
Mirk̆anis. Didi bedineroba ren, ketabi çkimişi maartani t̆iraji diçodu
arşvacis, ar dolonişi doloxe. Manişa
ketabişi majurani t̆irajiti gamiçkvinu. Ketabi çkimişi aya t̆irajiti arşvacis
gamiçinu do diçodu.
Gamamçkvala Sorunişen
gamiçkvineri majurani ketabi çkimi ren Turkiye Oxoʒ̆onu Medgineri Oşi
K̆itxalaten. Aya ketabi çkimiti gamiçkvinu eçi vitoşi do çxoro ʒ̆anaşi Gumas.
Aya ketabi çkimişi t̆irajiti xolo arşvacis gamiçinu do diçodu. Mtini giʒ̆vat,
aya k̆arta k̆itxalaşen tito ketabi iqven. Aya medgineri oşi k̆itxalaşen ʒ̆opxineri
oşi k̆irit̆ik̆aşi buk̆leti iqven. Aya noçalişe çkimik ok̆oxvups mcveşi-ağani
ezberepe. Uk̆ule (2010)eçi oşi do vit ʒ̆anaşi ʒ̆ilvas, Gamamçkvala Sorunişi
oktalak telifuri hak̆k̆epe çkimi va momçu, emuşeniti ağani ketabi çkimi,
Çerkesepe Oxoʒ̆onu- Turkiye Rusya do K̆afk̆asepe coxoni ketabi çkimi gamiçkvinu
Gamamçkvala İmleç-Kitap işk̆elen. Çerkesepe k̆ala xe-ok̆ok̆limeri oteşkiluşi
cera gomindinuşi, uk̆ule ar ketabiten,
Çerkesepe artimajuras ok̆oçinapuşi simada maqu. Mara aya ketabiti va iqu
gecgineri Çerkesepeşi artobas. Aya ketabişi, Çerkesepe Oxoʒ̆onu- Turkiye Rusya
do K̆afk̆asepe coxoni ketabişi t̆irajiti arşvacis gamiçinu.
Mara majura noç̆are do
ketabepe çkimi steri, aya ketabi çkimiti ciddiro va inç̆elinu çkar miti
şk̆elen; ma aşo ptkvaşi, xilafi va iqven.
Çodinuro; Umanceli
Dobadonaşi Mimari – İbreturi İnşaat̆işi Seruveni coxoni ketabi çkimi gamiçkvinu
Gamamçkvala Belge şk̆elen. Aya ketabi çkimiti va inç̆elinu ciddiro. Mara oxorca
mak̆itxalepe çkimik dido oxeloni k̆rit̆ik̆ape do omʒkupe komoʒ̆ires. Edo aya
ren pukironi ambari ti-çkimi şeni.
Mimarepekti, Çerkesepeşi steri reaksiyoni moğodes: Didopeten va žires
çkimi noç̆arepe. Tkvan k̆oçepeşi ambarepe oxoʒ̆onapatşi, didopetenti entepeşi
xilafepe onʒ̆uranatşi; k̆oçepek va k̆qoropan; mati eşo va mqoropes.
Ali İhsan Aksamazi:
Miçkin, “Skidala Apxazetis” coxoni ketabişi tercumani ret Hayri Ersoyi Begi
k̆ala artot. Amk̆ata çkva ketabepeşi gamaçkvinus cumu giğunani?
Yalçin K̆aradaşi:
(1990) vit̆on çxoro oşi do otxo neçi do vit ʒ̆ana rt̆u; iptinero, doxmeli
magoşogore t̆amade çkini Ali Çureyi, Erdoğan Yilmazi (Hajbeviqoe), Murat Ozdeni
(Habraçu), Çeçeni Sait (Merjoyi), Hayri Ersoyi (Kutarba) do majura idealist̆i
do fedakyari Çerkesi manebrape k̆ala artot gebdgit Gamamçkvala Narti. Çkin
İptinero gamaviğit Skidala do K̆ult̆uri Apxazetis coxoni ketabi. Aya ketabi
rt̆u Apxazeturi ak̆ademik̆osi Yura G. Argunişi goşogoraşi noxvene, gamiçkvineri
(1976) vit̆o nçxoro oşi do sume neçi do vit̆o anşi ʒ̆anas, Apxazetis.
Vit ʒ̆anaşen dido ora
ren, Hayri Ersoyi Kutarba açkva skidun dobadona muşi Apxazetis. Akonuri
çkineburepes p̆ot̆e va açkines muşi k̆imet̆i. Mitik şukuriti p̆ot̆e va uʒ̆u
emus. Hayri Ersoy Kutarba ren çkimi dido k̆ult̆uroni manebra; emus k̆aixeşa
uçkin Abazuri nena. Mati tercumeşi dersepe doviguri, emuşeniti Hayri Ersoy
Kutarba k̆ala artot vikipt̆i tercumepe. Çkin gamaviğit maartani ketabi çkini
(1990) vit̆on çxoro oşi do otxo neçi do vit ʒ̆anaşi Mirk̆anis. Skidala do
K̆ult̆uri Apxazetis coxoni ketabi rt̆u maartani ketabi çkini.
Uk̆ule xolo Hayri Ersoy
Kutarba k̆ala artot, çkin gamaviğit, majurani ketabi çkini (1990) vit̆on çxoro
oşi do otxo neçi do vit ʒ̆anaşi Pukrik̆as. Aya rt̆u Bagrat Şink̆ubaşi Çodinuri
Vubuxi coxoni ketabi. Aya ketabi rt̆u meçkineri T̆amade çkini Tevfik Esençişa.
Aya ketabi rt̆u tercume, mara mitam çkini noç̆are, eşo kožires do namtini
didilepek linçuri zmona-gagnapa komoʒ̆ires.
Çkin gamaviğit masumani
ketabi çkini (1990) vit̆on çxoro oşi do otxo neçi do vit ʒ̆anaşi Gumas. Aya
rt̆u doxmeli magoşogore didi çkini Sefer E. Berzegişi noxvene: Çerkesi Mohacirepe Turkiyeşi Oxoşkvaşi Limas-
2.
Aya rt̆u (1993) vit̆on
çxoro oşi do otxo neçi do vit̆o sum ʒ̆anas. Noğa İst̆anbolişi K̆afk̆as
K̆ult̆uruli Derneğis kuğut̆u ar k̆idaşi gazeta. Çkinti Savsiriqo coxoni grubi
vort̆it aya derneğişi doloxe. Gazeta do jurnalepeşen nok̆orobe çkineburi
ambarepeten, çkin ar ketabi p̆ʒ̆opxit do gamaviğit. Ketabis coxons Çerkesepe
Turkuli P̆resas.
Ketabepeşi oç̆aru,
dizayni, redaksiyoni, ketabişi motva diçodaşi; matbaaşi dulyape şeni obodu;
ketabepeşi ambarepeşi ognapu do goşobğu; dubarace maketabepeşen para çkinişi
ok̆orobu, mteli, çkin p̆it mara, tişa
mupe momixtes, amk̆ata ambarepe nenaten va itkven, oç̆aruten va iç̆aren.
Amtepeşi gale, amk̆ata
ambarepe çkini gamiçkvinu uk̆oreʒxu çkvadoçkva gazeta do jurnalepes. Opşa k̆ai
ren, amk̆ata amberepeşi namtinepe doloç̆areli ren arşivi çkimisti.
Edoxolo ma iptinero eşo
gomaşinen majura noxvenepe çkimi:
+
Dişek̆i, Çerkesuli nenaşen P̆aramitepe; Elmas Eşsizi k̆ala artot. Aya
p̆aramitepe gamiçkvinu Jurnali Metis Çevirişi (1990) vit̆on çxoro oşi do otxo
neçi do vit ʒ̆anaşi Qinoraşi k̆oroʒxas.
+
Çeçenya do Dixaşk̆ank̆ala coxoni noç̆arepe çkimi. Aya noç̆arepe çkimi
gamiçkvinu Jurnali Kafkasya Yazilaris (“K̆afk̆ayaşi Noç̆arepes”) (1999-şen
2000-şa) vit̆on çxoro oşi do otxo neçi do vit̆o çxoro ʒ̆anaşen jur vit̆oşi ʒ̆anaşa.
+
Maxk̆emeşi Çkinerk̆oçepes Mu uçkinan? coxoni noç̆are çkimi. Aya noç̆are çkimi
gamiçkvinu Jurnali Yapişi, (2007) jur vit̆oşi do şkvit ʒ̆anaşi (312.) sum oşi do vit̆o majurani
k̆oroʒxas.
+
Mʒudela Şaxidepeşi K̆axvexanai, Mʒudela Magektalepeşi lump̆enuri P̆aramitii?
coxoni noç̆are çkimi. Aya noç̆are çkimi ren ketabişi k̆rit̆ik̆a do gamiçkvinu
Jurnali Sorun P̆olemik̆işi (2009) jur vit̆oşi do çxoro ʒ̆anaşi Pukrik̆aşi k̆oroʒxas.
+
Jurnali Kafkasya Gerçeğis (“K̆afk̆asyaşi Mʒxades”) gamiçkvineri çkvadoçkva
noç̆arepe çkimi.
+
Yaşar Kemalişi Mzoğaşi Dolomarʒoba coxoni romanişi jin Selim Balikçi coxoni
ketabişi k̆rit̆ik̆a çkimi gamiçkvinu Çerkesuli Mç̆araloba coxoni burmes, Jurnali Roman Kahramanlarişi (Romanişi
Guramapeşi”) (2011) eçi oşi do vit̆o ar ʒ̆anaşi Guma- Xristanaşi k̆oroʒxas.
+
Xolo artneri jurnalişi artneri k̆oroʒxas gamiçkvineri Nartepe- Çerkesuli
Xalk̆uri Destanepe coxoni noç̆are çkimi.
Xarmeloba muşi sebebiten, doxmeli T̆amade çkini Yismeyli Ozdemir Ozbayis
va aç̆aret̆u. Emuk momincğonu dok̆umanepe muşi do ma p̆ç̆areret̆i Nartepe-
Çerkesuli Xalk̆uri Destanepe coxoni noç̆are.
Ali İhsan Aksamazi:
Yalçin Begi; Tkvanti k̆andidat̆i rt̆it mebusoba şeni Noğa İst̆anbolişi (1.)
maartani noʒ̆ileşen 7 Mbuloba 2015 ʒ̆anaşi goşoʒxunas. Muç̆oşi p̆ozit̆iuri
gonoşinepe giğunan; gatkvenani çkinda?
Yalçin K̆aradaşi:
İptineri ndğalepes; k̆arta şeyi rt̆u epto k̆ai. Noğa İst̆anbolişi majurani noʒ̆ileşen,
majura mtel namzetepe/k̆andidat̆epe k̆ala artot
çkimi namzetobaşi/ k̆andidat̆obaşi oʒadu şeni ar ank̆et̆i iʒ̆opxinu
ağanmordalepe şk̆elen. Am
ağanmordalepeşi omxvacuten eya ank̆et̆işen maartano gamapti. Aya rt̆u didi
ti-moʒ̆onoba çkimi şeni. Jur p̆ozit̆iuri gonoşinepe çkimişen molagişinat. Ar
sinif-manebra komiqonut̆u, Çerkesi va rt̆u. Am manebra çkimişi skirik mxuci
komomçu hemi noxvenepe muşiten hemiti notkvamepe muşiten. Vacit Kadioğli rt̆u
rak̆ibi çkimi Kaf-fedişi geneluri didok̆oxtalas mara, emuk geoç̆k̆apu şuriuri
do finansuri mxucişi k̆ampania çkimi şeni.
K̆andidat̆oba çkimi
şk̆uleni orapes, didopeten p̆ozit̆iuri vardo, negat̆iuri gonoşinepe maqu,
komiğun. Qoropeli manebrape çkimi Enver Sağlami do Avok̆at̆i Nusret Alsani rt̆es
p̆anda çkimi k̆ala. Entepe k̆ala artot xalk̆işsimadaşi goşogorape do majura
noçalişepe dop̆it çkin. Aya goşogorape do majura noçalişepeşen çkin komovogit
namtini çodinape.
ʒ̆oxleşen, ÇDP̆-şi
k̆andidat̆ik gamognaperet̆u muşi k̆andidat̆oba noğa İst̆anbolişi (1.) maartani
noʒ̆ileşen. Am k̆andidat̆i va ik̆abulinu çkineburi lamtinala şk̆elen;
p̆olit̆ik̆uroti udobağine rt̆u. Noğa İst̆anbolişi namtini semtepes Çerkesepeşi
maxoroba opşa ren mara, am k̆andidat̆is entepeşi reyepe/ xonarepe ok̆orobuşi
şansi va uğut̆u eya goşoʒxunas; eşo ižiret̆u. Aya ambarepeşi gale, namtini
k̆oçepek em k̆andidat̆is numxvacupt̆es; eşo ižiret̆es. Am k̆oçepeti va renan
oceroni çkineburi lamtinalaşi doloxe.
Namtini makufure- p̆rovak̆at̆orepekti emus numxvacupt̆es. Amk̆ata
k̆oçepeşi xali do amusteri majura sebebepeten k̆andidat̆oba çkimi, noğa
İst̆anbolişi (1.) maartani noʒ̆ileşen
vognapi do uk̆ule k̆artaşeyi iktu.
Ma iptinero
gamavognaperet̆i k̆andidat̆oba çkimi noğa İst̆anbolişi (2.) majurani noʒ̆ileşen.
ÇDP̆-şen Ali İhsan Aksamazi cuma çkimiti k̆andidat̆i rt̆u noğa İst̆anbolişi
(2.) majurani noʒ̆ileşen, artneri noʒ̆ileşen. ÇDP̆-şi ti-mçxupeşen çkar mitik
va meçu reak̆siyoni noğa İst̆anbolişi (2.) majurani noʒ̆ileşen ank̆et̆epe do
k̆andidat̆oba çkimişa. ÇDP̆-şi ti-mçxupeşen çkar mitik nena va eşiğu emindros.
Ma, k̆andidat̆oba çkimi noğa İst̆anbolişi (1.) martani noʒ̆ileşen
gamavognapişi, ÇDP̆-şi ti-mçxupek do
majura p̆rovak̆at̆orepek mʒudiş mok̆idu, gek̆itxu do majura ugnose gzalepeten
çkimda nank̆ap̆us kogeoç̆k̆es.
Entepeşi amk̆ata ugnose
noçalişepeşi guri şeniti, ÇDP̆-şi
Çerkesi k̆andidat̆epes ar-jur oşi reyi/ xonari niçinu goşoʒxunas do mutu var.
Goşoʒxunaşen ʒ̆oxleni orapes, ma goşoʒxuna şk̆uleni muxtemeluri xali
mutepeşişen entepes ambarepe komepç̆eret̆i mara, entepek quci va momçes. Ma
hak̆oni gamapti do Çerkesi xalk̆ik ÇDP̆-şi Çerkesi k̆andidat̆epes dobağine
mxuci va meçu, xalk̆işi omxvacuşi maxoroba imʒikanu. Rak̆ibepe çkimişi aya
p̆at̆i oğodobapeşi guri şeni, ma k̆aixeşa komiçkin, çkimi ciddiuri
k̆elenerepekti doşkurdes do mxuci va momçes. Goşoʒxunaşen ʒ̆oxleni notkvamepe
çkimi, goşoʒxuna şk̆ule mtini kogamaxtu. Goşoʒxuna şk̆ule, (1841) vit̆oşi do
ovro oşi do jure neçi do ar reyi/xonari maqu noğa İst̆anbolişi (1.) maartani noʒ̆ileşen. Noğa İst̆anbolişi (1.) maartani do (3.)
masumani noʒ̆ilepeşen ÇDP̆-şi jur Çerkesi k̆andidat̆is aqu umosi mʒika xonari
çkimi xonarişen. Noğa İst̆anbolişi (2.) majurani noʒ̆ileşen Lazi k̆andidat̆i
Ali İhsan Aksamazi cuma çkimis oçkinuten mxuci komepçi do emus aqu epto k̆ai
xonari.
Ali İhsan Aksamazi:
Tkvanti, giçkinan; TRT̆-k 7/24 Kurduli nenaten ç̆andinaps? Mara Çerkesuli
nenaten, Abxazuri nenaten, Lazuri nenaten va ç̆andinaps TRT̆-k. Aya ren
ant̆i-demok̆rat̆iuli xali. Ma razist̆i va vore, mara Kurduli nenaten ç̆andina
iqvasşi; Abxazuri nenatenti ç̆andina iqvas, Lazuri nenatenti ç̆andina iqvas,
Çerkesuli nenatenti ç̆andina iqvas. Aya ren demok̆rat̆iuli gagnapa. Tkvan mu
isimadept? Mu p̆at do TRT̆-k Çerkesuli, Lazuri do Abxazuri nenapetenti
ç̆andinape qvas.
Yalçin K̆aradaşi:
Gurişmeç̆voni ren, dobadonaşi demok̆rat̆ik̆obaşi coxinape muşişen ʒ̆oxleni
orapes, Kurduli Oxonk̆anak gorupt̆u dobadonaşi “jur asluri unsuri” do
“majurapeşen” yeçkindineri ar k̆idala. Dido ʒ̆anape ʒ̆oxle, Kurdepeşi gazeta
Ozgur Gundemişi majurani but̆k̆as ar ginže noç̆are gamiçkvineret̆u. “Kurdepe,
Turkepe do Majurepe” coxoni rt̆u aya noç̆are. Entepeşi nositen, Kurdepe do
Turkepeşi met̆a majura xalk̆epe rt̆es
ubecitoni do haddepe mutepeşi oçkinuşi rt̆es. Andğaneri ndğas, entepeşi aya
zmona do gagnapa iktui? Var, gurişmeç̆voni ren; çkimi toliten, xvala metkvale
iktu!
Andğaneri ndğas, majura
nananenapeten radio-T̆V-şi ç̆andinape va ren Turkiyes. Aya gurişmeç̆voni xalişi
mesuli ar vardo, ar-jur ren Turkiyes. “Am xalk̆epe asimilasyoni oğoderi renan
do nananenape mutepeşiten çandinape va gorupan. Emuşeniti nena va eşimernan”
yado simadeps oxenʒalek do nenaten demok̆rat̆i xalk̆işsimadak. İpti amtepe
renan mesuli. Majura mesulepeti ren çkineburi derneğepe, gamantanerepe do
xalk̆epe. Çkineburepek k̆ap̆et̆aşa do xe-ok̆ok̆limeri nena va eşimernan do
emuşeni.
Majura nananenapeten
radio-T̆V-şi ç̆andina, açkva Turki oqopineri xalk̆epeşi vardo, radik̆aluri sum-xut k̆oçişi ok̆vandu ren yado
işinen oxenʒale do nenaten demok̆rat̆i xalk̆işsimada şk̆elen. Amk̆ata zmona do
gagnapa ren gont̆aleri Turkiyes.
Amk̆ata zmona do
gagnapaşi mek̆arbinu unon. Amk̆ata zmona do gagnapaşa artot nodgitu
domaç̆irnan. İptinero K̆afk̆asuri cinconi Çerkesi, Lazi, Gurci do majura
movareli xalk̆apeşi gamantanerepe do derneğepeşi xe-ok̆ok̆limeri artot mucadele
oxvenu domaç̆irnan.
ʒ̆oxleni ʒ̆anapes,
amk̆ata xvameri gzalepe p̆ʒadit çkin;
mara, na içkinen steri, akonuri mğirinosoni Gurci gamantanerepek numxvaces
Gurculi oxenʒaleşi asimilasyonist̆uri ğula p̆olit̆ik̆apes do p̆anda ora
gomindines cumalobaşi gzas.
Ali İhsan Aksamazi: Ma
miçkin, tkvan K̆afk̆asya k̆alati k̆ap̆et̆i k̆ont̆akt̆epe giğunan. Ekonuri
Çerkesepes Çerkesuli nʒ̆opulape uğunani? Çerkesuli gazeta-radio-t̆elevizyoni
uğunani?
Yalçin K̆aradaşi:
P̆ut̆inişi xeʒalaten dğaşen dğaşa, oxenʒales federalizmişi gagnapa gundunun.
Mara Sovyeturi xeʒalaşen genomskide gcinaten, Rusyaşi Federasyonişa mek̆ireli
oxen3aleepe çkinis kuğun çkineburi nʒ̆opulape, Çerkesuli radio-T̆V-pe;
onžğoneri do ubağine ren, mara koren. Nananenaten nʒ̆opula, radio-T̆V-şi
ç̆andinape komiğunan. Majura oxenʒalepeş
k̆elen çineri Apxazeti do Omjore Oseti ren oxenʒale oqopimuşi gzas renan;
dork̆inoba mutepeşiti manişa onʒ̆uranupan; eşo komepşven. Mara, P̆ut̆inişi
oktalaşi ağani nananenaşi k̆anonik mek̆arbasunon Sovyeturi xeʒalaşen genomskide
gcina. Xolo aya k̆anonik mek̆arbasunon Rusyaşi dido-etnik̆oni federaluri
k̆idala. Edo aya ağani k̆anonik gza meçaps monoist̆uri millet-oxenʒaleşa. Aya
gza ren ʒaderi do opşa oşkurnoni. Aya ren razist̆oba do asteri oğodobapesti gza
naçenan Rusyaşi Federayonişi goşobğinuşa; ma eşo visimadep. Moro, Rusyaşi
Federayonişi goşobğinu va ren normali do eya çkar va momʒ̆ondunan.
Ali İhsan Aksamazi:
K̆afk̆asya, Çerkesya ren tkvani nanadixa mara, Turkiyeti ren tkvani majura
dobadona. Turkiyeşi Çerkesepeşi maxoroba, K̆afk̆asyaşi Çerkesepeşi maxorobaşen
çkva dido ren; eşo miçkin. Çkin miçkinan, Çerkesuli nena ğurun Turkiyes.
Nananena ğuraşi, minobati ğurun. Miçkin, K̆afk̆asyas, ekonuri Çerkesepes çkva
k̆apet̆i Çerkesuli nananena kuğunan do ʒ̆k̆ari steri ğarğalapan nananena
mutepeşi. Eşo giʒ̆vat; Turkiyeşi Çerkesepeşi maxoroba ren dido, K̆afk̆asyaşi
Çerkesepeşi maxoroba ren ç̆it̆a mara, Çerkesuli nena ğurun Turkiyes,
K̆afk̆asyas skidun. Aya xalişi mtini sebebi mu ren? Aya ren maartani k̆itxala
çkimi. Majuraniti komiğun. Turkiyeşi Çerkesi gamantanerepek xe-ok̆ok̆limeri va
içalişepan nananena mutepeşi opikiru-oşenu şeni mara, artikarti k̆ala udodginu
p̆olemik̆epe ikipan. Aya xalişi mtini sebebi mu ren?
Yalçin K̆aradaşi:
Mk̆ulo molagişinat. “Nana-babapek va ğarğalapan nananena mutepeşi berepe
mutepeşi k̆ala oxorisya; emuşeniti nananenape tkvani ğurunan,”-ya tkumernan
namtinepek. Aya va ren nananenaşi ğuraşi mtini sebebi. Dulya eşo va ren. Nananenape çkini ğurun. Mara aya ğuraşi mtini
sebebi ren ar-etnik̆oni, ar-nenoni, ar dinoni, razist̆i, Turkist̆uri
millet-oxenʒaleşi asimilasyonist̆uri p̆olit̆ik̆ape. Aya ren çkini oşkaruli oxenʒale mara; oxenʒale
çkinik ixmaru mteli menceli muşi nananenape çkini oncğoroni suverepeten oğirunu
şeni.
Xeʒala muşi
ok̆ap̆et̆anu şeni AKP̆-k kogamiğu ağani namtini k̆ult̆uruli k̆anonepe. Edo aya
k̆anonepeşi hukmitenti, nananenaşi gamantana iqu menoʒxune dersi oxenʒaleşi nʒ̆opulapes. Mara Çerkesepe renan noğuri do goşobğeri
skidunan noğapes; amk̆ata minoba uğunan andğaneri ndğas. Menoʒxune nananenaşi dersişi sinifepeşi gonʒ̆k̆imus
unon mamgurepeşi meçkineri muk̆onoba. Aya meçkineri muk̆onoba va aqven
Çerkesepes, Çerkesepe goşobğeri skidunan noğapes do emuşeni. Aya meçkineri
mamgurepeşi muk̆onoba ren didi endoli çkini ok̆vanduşa.
Çerkesi gamantanerepeşa
komoptat aʒ̆iti; Çerkesepes kuğunan uk̆oreʒxu derneğepe. Mara oxenʒalepeşi
k̆ap̆et̆i manip̆ulasyoniten, mç̆ipaşaşi organize-xvaneri va ren çkini
lamtinala. Çkin pskidurt ʒ̆oxleşen xveneri Turkobaşi Akt̆işi Landeten. Aya
akt̆i va oxoiʒ̆onen, va ižiren, mara muşi onžğonepes ti va gendrikaşi, manişa
monk̆a cezape mekçaps.
Turkobaşi Akt̆işi
landeten, gamantanerepeşi onʒ̆opulu ren dido meç̆ireli. Xalk̆isti va oxvaʒ̆onen
am gamantanerepe; ayati dido dido meç̆ireli.
Çkineburi namtini
gamantanerepes kuğunan p̆olit̆ik̆uri minoba. Aya minoba ren (12) vit̆ojur
St̆aroşinaşen ʒ̆oxleni orapeşen genomskide. Am çkineburi gamantanarepes va
açalişenan majura gamantanerepe k̆ala artot andğaneri ndğas. Entepeşi şkas
diyalogi va ren mumkuni; eşo ižiren, entepek artikarti gzamşine cumalepe va
şinapan do emuşeni.
Çkin dido gamantaneri
komiqounan mara, didopeten ʒ̆oxlenhukmoni do bunduri renan. Am gamantanerepeşi
doloxe, ʒ̆oxlenuhukmoni do dulyamxvenu gamantanarepeşi maxoroba ren ç̆iç̆it̆a;
aya miçkit̆an. Am gamantanerepek şurdoguriten içalişepan. Mara st̆at̆uk̆oşi k̆elenerepek do Turkobaşi
Akt̆işi guroni k̆elenerepek; ginon k̆oçepek, ginon derneğepek, am ʒ̆oxlenuhukmoni
do dulyamxvenu gamantanarepes va numxvacupan; entepes gza va meçapan, entepes
k̆abaeti nuk̆idapan; varna entepeşi renoba va žiropan.
İnt̆ernet̆iş kianaşi
p̆rovak̆at̆orepe do makufurepeşi maxoroba ren dido. Am k̆oçepes dido moʒ̆ondunan
k̆ap̆ulaşen geçamu. Edo amk̆ata bunduri k̆oçepes va moʒ̆ondunan front̆işen
geçamu. Amk̆ata oğodopaşi çodinati eşo ren: Bunduri k̆oçi do derneğepeşi
noçalişe ren ç̆it̆a noxvene; ar-jur dulyamxvenu gamantanerişi noçalişe ren dido
noxvene!
Ali İhsan Aksamazi:
Yalçin Begi; tkvanti giçkinan, minoba ren p̆olit̆ikuri temapeşen mara,
didopetenti k̆ult̆uruli do lingvist̆uri tema ren. Nananena ğuraşi, minobati ğurun. Xvala
Çerkesuli kotumeşi oç̆k̆omaleten, Çerkesuli dansepeten, Çerkesuli adetepeten
Çerkesuli minobas va askedinen. Dido k̆oçik, “Ma Çerkesi vore, mara Çerkesuli
nena va miçkin,”-ya tkumers. Oç̆k̆omale, dansi, adetepeti dido beciti ren mara,
nananenaşi oskidu-oskedinu ren irişen beciti. Aʒ̆i oxenʒalek asimilasyonist̆uri
mcveşi p̆olit̆ik̆ape naşku. Nananenapeşi ğuraşen oxenʒaleşi asimilasyonist̆uri
mcveşi p̆olit̆ik̆ape rt̆u mesuli mara, andğaneri ndğas dulya iktiru; mcveşi
endolepe va doskidu. Ma tkvan gk̆itxat minon, Çerkesi gamantanerepek muşeni
xe-ok̆ok̆limeri oçalişuten ar Çerkesuli Radioşi gedguşa toli va uğunan?
Yalçin K̆aradaşi: ʒ̆oxleni
k̆itxalas dobağine nena gegiktirit; eşo domaʒ̆onen. Mara, egere çkin aya
dobadonaşi oşkaruli mancepeşen voret na; eşo voret, ma eşo visimadep; xes
muxteps k̆onari, oxenʒale ren omxvacuşi çkineburi minobapes. Amk̆ata niyeti
varen; eşo ižiren.
Dido ʒ̆anape ʒ̆oxle,
mamxire do uexlak̆oni namtini k̆oçepek xe gedveret̆es gayrimuslimepeşi
para-malis do aşoten sermaye qveret̆es ti-mutepeşi şeni. Çkin xalk̆is amk̆ata
xampape va uqonun. Emuşeniti çkin va gemadgenan nʒ̆opulape berepe çkini şeni,
emk̆ata paraşi mance va voret do emuşeni. Andğaneri ndğas, çkin xolo va
yemaç̆openan mcveşi Çerkesuli Numunuri Mektebişi bina Ak̆aretleris; eya xolo noʒ̆ireni
nʒ̆opula oʒ̆opxuşi finansuri menceli va miğunan, çkin va miqounan emk̆ata
maxire xampape do emuşeni!
Gamantanerepes
xe-ok̆ok̆limeri axvenenan k̆arta pukironi k̆ult̆uruli dulya; mara
xe-ok̆ok̆limeri. Aya ren irişen beciti noğirape çkimişen arti skidalas: Dğa
momixtasunonan do mutlak̆a aya dulya maxvenasunonan yado mepşven ma!
Ali İhsan Aksamazi:
K̆oçi ipti ti-muşişi mance iqvasen; eşo miçkin. Uk̆uleti majurepes xe
meçasunan; ayati aşo miçkin. Namtini Çerkesi Gamantanerepek artimajuras xe
meçamuten va içalişapen mara, Kurduli P̆art̆is numxvacupan. Kurduli Part̆is
Çerkesi gamantanerepeşi menceli uk̆oremsi? Muşeni namtini Çerkesi
Gamantanerepek xe-ok̆ok̆limeri Çerkesuli nenas va numxvacupan do K̆urduli
P̆art̆is numxvacupan? Amk̆ata Lazi, Gurci do Abxazi Gamantanerepeti koren.
Kurdepeşi P̆art̆ik, “Udodginu Skidas Xalk̆epeşi cumaloba”-ya tku do tkumers.
Mara aʒ̆işa, Kurduli P̆art̆işen Çerkesi, Abxazi do Lazi mebusi va gamaxtu!
Muepe izmont?
Yalçin K̆aradaşi: HDP̆
do umosi ʒ̆oxleni Kurduli p̆art̆ipes va uğunan samimuri zmona, gagnape do
simadepe; eşo vicer ma, guris aşo mek̆amilaps. Namtini manabrepe çkimis va moʒ̆ondunan
aya simada çkimi; ayati mç̆ipaşaşi komiçkin ma. Mtel goşoʒxunapeşi orapek
omtinupan çkimi simada. HDP̆ ren Op̆ort̆unist̆i do p̆ragmat̆ist̆i. Mara HDP̆
ren p̆atişi k̆ai. Alt̆ernat̆iuri gza va ren, emuşeniti mati HDP̆-s xonari
mepçap.
Namu p̆art̆is xonari
mepça? Xalk̆i muşişa k̆ap̆ula muşi gokteri; uk̆itxu axbap-çavuşuri k̆oçepe
k̆ala artot gzas gedgineri; goşoʒxunaşen gecgineri gamaxtimuşi ixtimaliti, na
va uğut̆uşen ʒ̆oxleti xalk̆i muşişa ti-moʒ̆oderi; p̆rovok̆asyoni, kufuri do
iftirapeten gzas gedgineri sum-xut unose k̆oçişi ostibinuşa medgineri
umenceloni do ugecgineri; çilata do ugecginoba muşişen çkar udersoni;
ugecginoba muşişi brali, çkimi do derneğepeşi k̆ap̆ulas mok̆ideri; coxo muşişi
bonca “Ç” jok̆erişa goktineri mʒ̆vadela
p̆art̆isi?!
Mtinuri mamt̆k̆ube,
demok̆rat̆i do xalk̆epes hiyerarşiten k̆imet̆i, na va meçasunan do Turkobaşi
Akt̆i, na xarasunon ağani p̆olit̆ik̆uri oxonk̆ana domaç̆irnan; Çerkesepe,
Lazepe, Kurdepe, Turkepe do majura çkvadoçkva minobapes dvaç̆irnan amk̆ata
ağani oxonk̆ana.
Ar minoba, ar razi do
ar etnik̆uri cgupişi coxoten gedgineri p̆olit̆ik̆uri part̆ipe; amk̆ata
p̆olit̆ik̆uri p̆art̆ipe va nirgenan aya dobadonaşa; mara zarari meçapan; eşo
visimadep ma.
Ali İhsan Aksamazi:
Xolo namtini Çerkesi gamantanerepek didopeten Turkiyeşi Çerkesepeşi k̆ulturuli
hak̆k̆apeşen vardo, Rusyaşi Federasyonişi Çerkesepeşi xalişen, tarixişen
p̆olit̆ika ikipan. Aya entepeşi ant̆agonizma va reni ti-mutepeşi şeni? Amk̆ata
gamantanerepes didopeten varti Çerkesuli nena varti Rusuli nena uçkinan mara,
xoloti dido ğarğalapan aya speros do mutu va ikipan. K̆oçis dobağine ambari va
aquşi, k̆oçis nananena va aquşi, k̆oçis nananenaşi oskedinuşi simada va aquşi;
am k̆oçişi p̆olit̆ik̆uri notkvameşi lande iqveni Rusyaşi Federasyonişi
xalk̆işa? Muepe isimadept amk̆ata simadepeşi jin?
Yalçin K̆aradaşi:
Çerkesi gamantanerepes nananena uçkit̆an nati, va uçkit̆an nati, K̆afk̆asyaşi
Çerkesepeşi p̆roblemepe k̆ala ibodernan; oboduşi renan. Çkimi toliten; aya ren
Çerkesi gamantaneri oqopimuşi dvaç̆irobapeşen arteri. Moro, nananena muşi, na
uçkin gamantaneri ren umosi çkinaperi. Lamtinala çkinişi tolitenti, amk̆ata
çkinaperi gamantanerepe renan k̆ap̆et̆i do diyalogişi k̆oçepe. Mara dobadonaşi
negat̆iuri şart̆epeşi guri şeni, dido gamantaneris va aguru nananena muşi. Amk̆ata k̆oçepe va ren mtini gamantaneri yado
otkvaluti ren xilafi/ çilata.
Ali İhsan Aksamazi:
Andğaneri ndğas, (20.) maeçani oşʒ̆anuraşi ofiʒialuri ideolojepeten varti
oxen3alepe do varti Çerkesi gamantanerepes askedinenan. Mara Çerkesuli nenati
ğurun Turkiyes. Tkvan muperi k̆onk̆ret̆uli p̆rojepe megagurenan Çerkesuli
nenaşi oskedinuşi speros?
Yalçin K̆aradaşi:
Turkiyeşi xalk̆epeşi do entepeşi gamantanerepes dvaç̆irnan xe-ok̆ok̆limeri
oçalişu/ oxandu oşkaruli k̆ult̆uruli p̆rojepeşi jin. Çkvadoçkva xalk̆epeşa
becitoba meçamuten yeçkindasunon k̆ult̆uruli ʒ̆oxlextimu aya dobadonas.
İptinero, Turkiye oqopimuşi ren mtinuri mamt̆k̆ube do demok̆rat̆i dobadona;
eşopeten majura nananenape do çkvadoçkva k̆ult̆urepes askedinenan dobadona
çkinis. Çkvanerobape ren dobadona çkinişi xampoba do xalk̆epeşi hiyerarşiuli
st̆at̆u va ren adiluri. İptinero, amk̆ata ağani simadape domaç̆irnan; uk̆ule
pukironi ambarepe maqvasunonan, moro. Aya dobadonaşi xalk̆epes artimajuraşen
ambari va uğun; artikarti va içinopan. Gamantanerepe didopeten maezbere renan;
Turkist̆uri do monoist̆uri resmuri ideolojişi gzas renan. Aya resmuri
ideolojişi landeşen ti-mutepeşi moşletinu şeniti gzalepe va gorupan.
Emindrosti, çkin manç̆enan dido dulya. İptinero, k̆arta gzaten, xalk̆i çkinis,
uk̆uleti majurapes oxoʒ̆onapuşi voret çkin. Çerkesuli nenaşi do majura movareli
nananenapeşi oskidu şeni, oxenʒale omxvacuşi do oçalişuşi ren k̆arta speros.
Çkin domaç̆irnan çkineburi nananenaşi k̆ursepe do nʒ̆opulape. Amk̆ata k̆ursepe
do nʒ̆opulapeşi gonʒ̆k̆imu şeni oxenʒaleşi omxvacu domaç̆irnan; xvala-xvala
çkin amk̆ata dulyape va maxvenenan, va mabecerenan andğaneri menceli çkiniten.
Oxenʒale ren oxvenuşi amk̆ata dulyape radio-T̆V-pe do mediaşi xeten ciddiro.
Aya oxenʒale xvala Turkuli etnik̆uri cgupişi vardo, mteli lamtinaşi ren na,
moro. Mara, andğaneri dğasti, k̆aixeşa ižiren,
oxenʒale ren gonʒ̆k̆imero mʒudela do mamovare; ma eşo visimadep.
Dobadonaşi misoba do demok̆rat̆oba yeçkindun t̆k̆uboba do ok̆oşinuşen. Çkin va
mşinapan, amk̆ata zmona do gagnapaşen pukironi ambarepe yeçkinduni? İptinero,
amk̆ata ezberepe ok̆oxu domaçirnan. Minoba çkini oskiduşi ren, majura
çkvadoçkva minobape k̆ala artot; iptinero, aya oxoʒ̆onapu domaç̆irnan çkin
k̆arta suveriten.
Ali İhsan Aksamazi:
Yalçin Begi; Çerkesi Gamantanerepes didopeten p̆olit̆ik̆uri noçalişepe va
uk̆oreman, mara nananena mutepeşi oskedinu uk̆oreman; ma aşo visimadep. Amk̆ata
noçalişepek hemi Çerkesuli nena oskedinasunon, hemi Turkiye do Rusya
Federasyonişi manebrobas mxuci meçasunon hemiti aʒ̆işa Çerkesepeşi coxoten
xveneri upelaperi noçalişepe oçodinasunon. Ma aşo visimadep. Tkvan muepe
izmont?
Yalçin K̆aradaşi: Ali
İhsan Begi; k̆arta endolişa medgineri hemi p̆olit̆ik̆uri, hemi k̆ult̆uruli,
hemiti tkvani notkvameşi becitobaten, nananenaşi noçalişepeşi ok̆ap̆et̆anu
domaç̆irnan; eşo visimadep ma. Ar k̆oçi
oqopimuşi ren ar speroşi xçetomoni. Edo k̆arta speroşi xçetomonepeti oçalişuşi
renan majura speropeşi xçetomonepe k̆ala artot. Aşoten apukuren çkineburi
xampobas.
Ali İhsan Aksamazi:
İsrailis geladgineri jur oput̆es Çerkesuli nena skidun. Aya beciti tecrube şeni
muepe gatkvenan?
Yalçin K̆aradaşi:
Noseri k̆oçepek oktalapan İsraili; eşo ižiren. İsrailis kuğun jur Çerkesuli
oput̆e. Mara ekonuri Çerkesepes kuğunan k̆arta etnik̆uri; nenaluri do minoburi
hak̆k̆epe. Çerkesepe didopeten Turkiyes skidunan mara, hak̆k̆i do xuk̆uk̆epe
mutepeşi gonʒ̆k̆imero va niçinen. İsrailik žirops p̆ozit̆iuri zmona do gagnapa
ekonuri Çerkesepeşen, mara Turkiyek var. Edo amk̆ata dobadonas va aqven misoba;
eşo visimadep ma. Noxvenepe va doskidun ucoğap̆oni.
Ç̆umen kiana ikten. Edo
amk̆ata p̆ozit̆iuri do negat̆iuri noxvenepeşi çodinati mç̆ipaşaşi ižiren;
oskiduşi ora maqvanşi, moro, mažirasunonan.
Ali İhsan Aksamazi:
Yalçin Begi; ma çkva k̆itxala va miğun tkvanda. Tkvan otkvaluşi çkva mutu
giğunan na, miʒ̆vit, mu iqven! Allahik p̆anda dokçvan do bere-bari k̆ala
goxelan!.
Yalçin K̆aradaşi: Dido
xolosoni oraşakis, varti Lazepes, varti majura K̆afk̆asuri xalk̆epes,
didopetenti vartiti Çerkesepes miçkit̆es artikartişi oşkaruli cincişen ambari.
Diʒxirimşine kovort̆eret, mara ambari va miğut̆erenan. Açkva komiçkinan aya mʒxade.
Anat̆olişi mtel xalk̆epe, mara iptineroti Lazepe, Gurcepe do Gurcepe k̆ala
majura xalk̆epeşi xe-ok̆ok̆limeri cumaloba ren irişen beciti; çkin aşo
visimadept. Xe-ok̆ok̆limeri k̆ult̆uruli p̆rojepe oxvenuşi voret. Hak̆k̆i çkini
ogurusti, uhak̆k̆obapeşa medgineri ok̆omxvacusti artot oqopimuşi voret. Açkva
aya zmona do gagnapa ren skidaluri becitoba k̆arta xalk̆i şeni.
Lazepe renan aya
dixapeşi irişen mcveşi ot̆okt̆onuri xalk̆i. Mara xolosonepe tkvanisti aya mʒxadeşen
ambari va uğunan. Lazuri ren nena; Lazuri nenaşen ambari va uğunan. Mtel
Uçamzoğarepe Lazi va renan; aya va uçkinan. Lazepe Turki va renan, aya va
uçkinan. Dulya tkvani ren opşa meç̆ireli. Dulya çkini ren opşa meç̆ireli. Aya
meç̆irelobapes gecginu şeni artot oqopimuşi voret.
Aya
vesileten, aya ok̆otkvalu şeni ma tkvan şukuri giʒ̆umert. Cuma Lazi xalk̆isti
qoropa, selami do hurmet̆i mevumçinapt.
[Önerilen Okumalar: Abdullah Onay: “Annelerin ninnilerinden spikerin okuduğu habere kadar…”, hayvanlarinaynasinda.wordpress.com/ circassiancenter.com.tr/ sonhaber.ch; Ali Çurey, “Adige Radyosu, 90 yılı aşkın bir zamandır Adigece yayın yapıyor!”, circassiancenter.com, 11. XII. 2019; A. Cengiz Büker: “Roman, edebiyatın en ileri dalıdır!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 25. VI. 2024; Ali İhsan Aksamaz, “Bir Rüya Gördüm, Anlatsam da Anlamazsınız!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 03. I. 2020; Ali İhsan Aksamaz, “İsrail Çerkesleri ve ‘Kültürel Otonomi”, sonhaber.ch, circassiancenter.com.tr, 19. II. 2020; Ali İhsan Aksamaz, "Sovyetler Birliği'nin Milliyetler Politikası", Tarih ve Toplum Aylık Ansiklopedik Dergi, Sayı 199, İletişim Yayınları, İstanbul, 2000, (Yeni Türkiye 81, Kafkasya Özel Sayısı- XI, Yeni Türkiye Stratejik Araştırmalar Merkezi, Ankara, 2016), sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr; Ayşe Pişkin : “Teknolojiyi de kullanarak başarı olacağız!”, circassiancenter.com.tr, 24. XI. 2018; Balkar Selçuk: “Dil insanın evidir…”, circassiancenter.com.tr, 24. XI. 2018; Esat Korkmaz: “Hepimiz biliyoruz ki küresel kültür bir vaatten çok, bir tehdit artık!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 19. IV. 2022; Güngör Şenkal: “… korkuyla sessiz kalanın korkusu kayboldu …”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 20. XII. 2020; Güngör Şenkal: "Her dil kendi konuşurlarının ihtiyaçlarını karşılayacak kadar gelişkindir", sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 19. II. 2025; Hıdır Eren: "Hepinize Munzur ırmağının kıyısından selâmlar”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 11. VI. 2019; İbrahim Seven: “Süryaniler çok eski zamandan beri yerleşik bir toplum!”, circassiancenter.com.tr/ sonhaber.ch, 4. XII. 2018; İbrahim Sediyani: “Erdemliler bağnazlardan daha cesur olmadığı müddetçe dünyada fanatizm, kör boğazlaşma, ifsad ve savaşlar bitmeyecektir!”, sonhaber.ch/ sediyani.com, 15. V. 2020; Kuban Seauhmann, “Sovyet Devrimi olmasaydı, dünya üzerinde Adigece diye bir dil kalmazdı”, circassiancenter.com/ sonhaber.ch, 12. II. 2020; Kuban Seauhmann: “2- 3 kuşak sonra Adigece’yi Türkiye’de konuşacak kimseyi bulamayacaksınız!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 23. I. 2022; Meryem Nazlı: “Herkes hayatta her zaman direngen olsun!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 3. XII. 2018; Mesut Kara: “Sinema hayattır, hayatı güzelleştirme, dönüştürme araçlarıdır!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 4. IV. 2022; Murat Özden,"Ali İhsan Aksamaz: Asimilasyon siyasî bir tercihti. Karşı duruş da politik tavır almayı gerektirir!/ Ben Etnik Partilere Karşıyım!”, 11. VII. 2015/ sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr; (Murat Özden,"Çerkes Siyasallaşmanın Öncüleri", Apra Yayıncılık, İstanbul, 2018); Murat Özden: “Asimilasyonu Mısır’daki Sağır Sultan da biliyor!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 20. XII. 2021; Murat Özden: “Maksıme içeriği nedeniyle yüksek bir enerji içeceğidir!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 10. VI. 2022; Münevver Mine Bağ: “İnsanlar, ruhsal bir varlık olarak teknoloji ve yapay zekânın çok gerisinde kaldılar!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 20. X. 2024; Özhan Öztürk: “Akademisyenler için de faydalı kitaplar ortaya çıkardım!”, sonhaber.ch, 09. III. 2020; Ronald Wixman, (Çeviren: Ali İhsan Aksamaz), “Sovyetler Birliği’nde “Etnik Kimlik”, Terim ve Konseptler”, Kafkasya Yazıları, Sayı 7, Çiviyazıları Yayınevi, İstanbul, 1999; Sadık Müfit Bilge :“Yeryüzündekilere merhamet etmeyenlere, Allah da merhamet etmez”, circassiancenter.com , 07. VIII .2019; Veli Aydın: “Komünist Düşünce; Kurtuluş Yolunu Aydınlatıyor ve Çözüm Yollarını Gösteriyor!”, circassiancenter.com/ sonhaber.ch, 9. IX. 2019; Yalçın Karadaş: “Gerçekler, saptırılarak, yok sayılarak yok olmaz!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr/ gurcuhaber.com, 12. I. 2022; Yasin Aslan: "Bilgi kuvvettir... Bakmak farklı şeydir, görmek başka!”, circassiancenter.com.tr, 27. VIII. 2019]
“Varlar
ama yoklar”
Araştırmacı- yazar (Anzor Keref) Yalçın Karadaş’ın son
çalışması “Varlar ama yoklar” geçtiğimiz günlerde “Papirüs Yayınları”nın “Kafkasya
Dizisi”nden kitaplaştı. Kitabın alt başlığı ise şöyle: “Türkiye’de Demokrasi
Mücadelesi ve Çerkes Meselesi”.
“Varlar ama yoklar”,
Yalçın Karadaş’ın 1991’den 2022 yılına kadar yazdığı makalelerden bazılarını
içeriyor. Kitaptaki makalelerin bazıları “Kafkasya Gerçeği Dergisi”, “Jineps
Gazetesi”, “Radikal Gazetesi”, “Bir gün Gazetesi”, “Evrensel Gazetesi” ile
“Taraf Gazetesi”nde de yayınlanmış. Kitapta ayrıca Yalçın Karadaş ile
“sonhaber.ch” için yapılmış bir söyleşi de yer alıyor: “Gerçekler Saptırılarak,
Yok Sayılarak Yok Olmaz”. Kitabın “Okuma
Önerileri” başlıklı bir bölümü de var. Bu bölümde okuyucuya 150 civarında kitap
önerisinde bulunuluyor.
Yalçın Karadaş, bu
çalışmasıyla bir yandan tanımayanlara Çerkesleri tanıtmaya çalışırken diğer
yandan da Çerkes aydınlarını somut gerçeklikten hareketle Çerkes kimliğini
yaşatma mücadelesinde ortak bir duruşa davet ediyor. Ayrıca Çerkes aydınlarına
da eleştirilerde bulunuyor, sorular yöneltiyor: “Çerkes Aydınlarına 100 Aykırı
Soru”. Çerkeslerin nüfuslarını Kürtlerin nüfuslarıyla kıyaslayarak,
nüfuslarının daha az olmasından hareketle
Çerkesleri yok sayan çalışan bazı aydınların anlayışını da mahkûm
ediyor. Nüfusuna bakılmaksızın her kimliğin ve anadilinin eşit derecede
yaşamaya ve kurumsal olarak geleceğe taşınmaya hakkı olduğunu önemle
vurguluyor.
Yalçın Karadaş;
Çerkeslerin kökenleri, tarihleri, kültürleri, anavatanları ve günümüzde hangi
ülkelerde yaşadıklarına ilişkin ansiklopedik bilgileri vermekle kalmıyor,
anadillerinin her geçen gün yok olmaya yüz tuttuğunu da dikkat çekiyor. Çerkes
kimliğini yaşatmaya yönelik somut önerilerde bulunuyor.
Yalçın Karadaş, bu
çalışmasıyla yalnızca Çerkes kimliğine değil, doğru olduğu üzere, Türkiye’nin
her kültürel- dilsel kimliğine ayrım gözetmeyerek sahip çıkıyor. Böylelikle de
gerçek bir aydın tavrı sergiliyor. Geçmişten günümüze taşınan bütün toplumsal
sorunların çözüm yolunun, tüm kurum ve kurallarıyla her alanda ve her zaman
uygulanması gereken demokrasiden
geçtiğine bir kez daha işaret ediyor.
+
(Önerilen
okumalar: Yalçın Karadaş: “Ezberleri Bozmamız Gerekiyor!”, 19 XII
2018, circassiancenter.com.tr; Yalçın Karadaş: “Gerçekler Saptırılarak, Yok
Sayılarak Yok Olmaz!”, 12 I 2022, sonhaber.ch)
https://sonhaber.ch/varlar-ama-yoklar/#more
+
- Söz uçar, yazı kalır
Yalçın Karadaş, bu çalışmasıyla ilgili bir makale
kaleme almamı istedi. Hemen bilgisayarımın
başına geçtim. Kendisini ne zaman tanıdığımı
hatırlamaya çalıştım. Hafızam beni yıllar
öncesine götürdü.
Önce kendisini 1990’lı yılların ikinci yarısında
Kadıköy’de, Nart Yayınları’nda
tanıdığımı hatırladım. Çok geçmeden hafızamın beni
yanılttığının hemen farkına vardım.
Yalçın Karadaş’ı Nart Yayınları’nda değil, Ogni Kültür
Dergisi’nin Aksaray’daki
idarehanesinde tanıdığımı hatırladım. Kutarba Hayri
Ersoy ile birlikte gelmişti. Ogni Kültür
Dergisi’ni yayımlayan Laz aydınlarıyla tanışmak
istemişler.1993 yılının sonlarıydı.
Alaşara Dergisi idarehanesine gidip geldikçe
kendisiyle zaman zaman karşılaştığımı
ve sohbet ettiğimizi hatırlıyorum. Sonra uzunca bir
süre görüşme imkânımız olamadı. Aradan
epey zaman geçti.
Bir gün ortak dostumuz Semih Akgün aradı. “Ali İhsan,
senin yayın dünyasında
tanıdıkların vardır. Bizim Yalçın Karadaş’ın bir kitap
çalışması var. Tanıdığın yayınevi var
mı? Yardımcı olabilir misin?” diye sordu. Birkaç gün
sonra Yalçın Karadaş ile
Sultanahmet’te, Erol Taş’ın kahvehanesi önünde
buluştuk. Hemen yakınlardaki Sorun
Yayınları’na gittik. 2009 yılıydı. Kendisini Sırrı
Öztürk ile tanıştırdım; oturdular, konuştular,
anlaştılar. Çok fazla bir zaman geçmeden de, “Çerkes
Kimliği/ Türkiye’nin Sorunları” adlı
kitabı Sorun Yayınları tarafından yayımlandı. Yalçın
Karadaş’ın bu değerli çalışmasının 2.
baskısı da çok geçmeden yayınlandı. Öyle hatırlıyorum.
Bir diğer değerli çalışması, “100
Aykırı Soruda Türkiye’yi Tanımak” da Sorun
Yayınları’ndan çıktı.
Sorun Yayınları Kolektifi tarafından Sırrı
Öztürk’ün moderatörlüğünde 31 Ekim 2009
tarihinde 28. İstanbul Kitap Fuarı Büyükada
Konferans Salonu’nda yapılan “Diller- Halklar-
Ulusal Sorun” başlıklı panel-söyleşide Yalçın Karadaş
ile birer tebliğ sunduk.
11 Haziran 2012 günü İnsan Hakları Derneği İstanbul Şubesi’nde
Kuban Kural’a
destek vermek için yapılan basın açıklamasında da; 4
Temmuz 2012’de Ünal Çuğ’u
sonsuzluğa uğurlamak için Üsküdar Selimiye Camii’ndeki
törende de Yalçın Karadaş ile
beraberdik.
7 Haziran 2015 Genel Seçimlerinde Yalçın Karadaş İstanbul
1. Bölgeden, ben 2.
Bölgeden Bağımsız Milletvekili adaylarıydık; bana oy
verilmesi için nasıl çaba gösterdiğini
biliyorum.
2015 yılı sonunda beni fena vuran, önce iki ay kadar
komada kalmama ve ardından da
bir süre yatalak yaşamama sebep olan amansız hastalık
süresince Yalçın Karadaş’ın da beni
yalnız bırakmadığını öğrendim, biliyorum,
hatırlıyorum.
Kendisiyle en son, Kutarba Hayri Ersoy’un Belge
Yayınları’ndan çıkacak “Sürdüler
Sürgün Oldum”, “Sürgün Sessiz Ölür”, “Çöl Sıcağında
Bile Üşürsün Sürgünsen” adlı
romanlarına redaksiyon katkısı sunmam için çıkışları
eve getirdiğinde görüşmüştük.
Yalçın Karadaş ile tanışıklığımız ve hukukumuz
konusunda kısaca bunları
söyleyebilirim. Hayat hikâyesi ve kültürel
çalışmalarına ilişkin ayrıntılı bilgi edinmek
isteyenlerin, kendisiyle yaptığım söyleşiyi
okumalarını tavsiye ediyorum: “Ezberleri
Bozmamız Gerekiyor!” (www.circassiancenter.com.tr)
Aradan uzun yıllar geçti. Pandemi sebebiyle bir araya
gelme imkânımız olamadı.
Ancak ben, kendisini hem Türk basınından hem de sosyal
medyadan hep izledim, izliyorum.
Yalçın Karadaş’ın, 11 Mayıs 2019’da Ulusal Kanal’da
söylediklerini unutamıyorum.
Rahmi Tuna ile birlikte Osman Güdü’nün “Kent ve Yaşam”
programına katılmıştı. Çarpıcı
açıklamalarda bulunmuştu.
15 Ocak 2022 tarihinde Bursa Birleşik Kafkas
Derneği’nde yaptığı sunumu da canlı
olarak internet ortamında baştan sona ilgiyle
izlediğimi belirtmeliyim: “Kafkasya ve Çerkesya
için Gelecek Vizyonu”. Yalçın Karadaş’ın bu sunumunda
hiç bilinmeyen veya çok az bilinen
bazı konuları dile getirdiğini söylemeliyim.
İngilenenler bu sunuma youtube’den ulaşabilirler.
Belirtmeliyim; Yalçın Karadaş ile 2. söyleşimi
2022’nin başında yaptım: “Gerçekler
Saptırılarak, Yok Sayılarak Yok olmaz!”
(www.sonhaber.ch)
Yalçın Karadaş, bir aydın; aydın sıfatına lâyık bir
insan. Yazdıklarıyla yalnızca
bugünü değil, geleceği de aydınlatıyor. Sürekli
okuyor, yazıyor, yayımlıyor. Diğer insanların
aydınlanmasına da katkı sağlıyor.
Yalçın Karadaş’ın yazdıklarının daha nice yıllar hem
bizleri hem de bizim aranızda
olamayacağımız zamanlarda bizden sonrakileri
aydınlatacağına olan inancım tam. Söz uçar,
yazı kalır! Ali İhsan Aksamaz (9 V 2022)
