1. BÖLÜM: “Böyle bir kitabı hazırlamak kolay değil!” + 2. BÖLÜM: “ben bir idealistim!”

 

 

 

 “Böyle bir kitabı hazırlamak kolay değil!”

[ 1. BÖLÜM] 

 

 

(Ön açıklama: Yazar Yılmaz Erdoğan, bana telefon edip “Benimle bir söyleşi yap da, bizim kültürel meselelerden bir güzelce konuşayım,” dedi. Doğrusunu isterseniz, ben de uzun zamandan beri kendisiyle şaşırtıcı tezlerine ilişkin konuşmak istiyordum. Böylece ben söyledim, o dinledi. Ben sordum, o cevapladı. O söyledi ben dinledim. Sonunda da bu söyleşi ortaya çıktı. Yazar Yılmaz Erdoğan ile tarih tezlerine, Laz diline, İskender Tzitaşi’ye, Laz alfabelerine, Türkiye’deki Laz aydınlarının kültürel faaliyetlerine ve yeni bir dernek kurma çalışmalarına ilişkin bir söyleşi yaptık. 29 II 2024, Ali İhsan Aksamaz)

Yılmaz Erdoğan'ın yayınlanmış eserleri (Kolkhis Yayınları)

+

Ali İhsan Aksamaz: Facebook sayfanızdan biliyorum. Laz tarihine ilişkin bir kitabınız var: “Güneşin Çocukları: Lazlar”. Kitabınıza neden bu adı koydunuz? Lazların Müslümanlık ve Hıristiyanlık öncesi “Paganlık” veya “Şamanlık” dönemlerini mi göstermek istiyorsunuz?

Yılmaz Erdoğan: “Güneşin Çocukları: Lazlar” adını özellikle seçtim. Bu adı seçerken; Kolkhis Kralı Ayet’in; Güneş Tanrı Helios’un oğlu olması ve şimdilerde başkaları tarafından kullanılan Güneş Kursu’muza da gönderme yapmayı amaçladım. Amaçlarımın içinde Hristiyanlık-Müslümanlık-Yahudilik gibi ne dinsel ne Paganist döneme gönderme yapmak diye bir olgudan söz etmek olanaksız. Zaten karakter olarak bu tür yaklaşımlardan da hiç hoşlanmam. Bu kitabı hazırlarken 11 bin sayfayı aşkın tuttuğum özel arşivimden aldığım bilgileri esas kaynağına, sahibine izafe ederek; Tarih-Uygarlıklar konusunda yapılan çarpıtılmış gaspçı Batı yaklaşımının yanlışlarını söz konusu etmek için hareketlendim. Şimdi düşünün; benim adım Yılmaz. Tutup da sen bana Abdülcabbar veya bilmem ne Gaffar diyemezsin. Oysa Batılı Tarihçiler aynen böyle yapmış. Tarihi adım adım yapan uygarlık yolcuları Lazlar ve Kolkhis Kafkasya’sında Lazlaşmış Ön Türklerden hatta Laz Sümerlerden bile alarak; Grek- Helen-Yunan aidiyetinde bırakmış. Bunu yaparken de o Grek-Helenlerin atalarının Pelasg- Pelaz Lazları olduğunu yok sayarak hem de.

Ali İhsan Aksamaz: Kitabınız henüz yayınlanmadı. Fakat zaman zaman kitabınızdan bazı bölümleri facebook sayfanızda yayınlıyorsunuz. Kitabınızı tamamen ne zaman yayınlayacaksınız? Şimdiye kadar yayınladığınız makalelerinizden gördüğüm kadarıyla söylüyorum; kitabınızda verdiğiniz bilgiler çok şaşırtıcı. Ancak kaynaklarınızın adlarını niçin hiç vermiyorsunuz?

Yılmaz Erdoğan: Kitabım henüz bitmedi. Onca geniş bir arşivden süzerek bilgiler verecek çokça 1000 sayfa kıstası içinde kalacak böyle bir kitabı çok geniş arşiv bilgilerinden ayıklayarak hazırlamak kolay değil. Onun için bir plan geliştirerek herkesin kolayca erişebileceği M.Ö. 800’lerden Urartu tarihinden bir belge ile başlattıkları yanlış Laz Tarihini çok çok gerilere çekerek birinci kitabı tamamlamak istiyorum. Lazların geçmişini M.Ö. 800’ lerden başlatan kolaycıların cahilliği beni hep güldürmüştür. O da, bir dilin en az 4500- 6000 yıl içinde oluşabileceği gerçeğidir. Bundan bile habersizlerin internet ortamında Lazlara Tarih vermeleri bana gülünç geliyor. Belge yayınlamaya sıra gelince; yaklaşık 1650 kitap ve belge kitabın ekinde zaten olacak. Kaldı ki birçok bölümde, paragraf aralarında zaten o belgelerin adını veriyorum. Ayrıca belgeleri sıralayarak, yanlışa alışkın birilerinin “ben yaptım oldu” hazırcılığına malzeme vererek; onların tekrar Laz Tarihi ve Uygarlığı konularında saçmalamalarına tanık olmak istemiyorum. Bu sözlerim bir ego veya kibir ifadesi değil; Laz olmanın ta kendisidir. Ben hakkımı arıyorum. Kimseden hak dilenmiyorum. Bir avuç Gürcü Fanatiğin (Gürcü kardeşlerimi tenzih ederim), dünya üzerinde hiç gitmedikleri bölgelere gitmiş olduklarını kanıtlamak için Lazları kullanması ve “Ha Lazlar, ha biz. Lazlar değil mi ki bizim soyumuzdur!” şeklindeki akıllı çatlatan sallamaları beni rahatsız ediyor. Senin, benim ve bizden öte sadece üç arkadaşımızın içinde olduğu Ogni Miladını, biz Tandilava’nın “Lazlar’ın Tarihi” adlı kitabına tepki olarak gerçekleştirmedik mi? Gerçekleştirdik. Bu konuları daha önce konuştuğumuz için sözümü uzatmak istemiyorum. Kitabımdaki bilgileri şaşırtıcı bulmanız çok doğal. Laz Sümer Tabletlerinde; M.Ö. 432 bin yıldan başlayan bir anlatı sırası var. Ve ben sadece Laz Sümer Tablet veya yazılarına bakmadan, onların da sağlamasını yaparak anlatımlarımı tek tek belgelemek ve belgeleri de örneğin sonuçları yadsınamaz uluslararası bir DNA laboratuarından aldığım sonuçlarla birlikte veriyorum. Kitabımda bu bilgiler hep var, belgeleriyle. Şimdi sen dahil; Nibiru’dan gelenlerin (Nibiru Lazca “Dışarıdan gazel okuyan” anlamına gelir ve Nibiru Gezegeninin güneş sistemimize kuralsız girmesi de hep kaos doğurmuştur.) yani Su ve Yer ile Bilgeliğin Tanrısı Enki’ye Lazuta dendiğini biliyor muydun? Sanmam! Yine Yeraltı Tanrısı Ereşkigal (Hekate. Prensesimiz Medeanın annesi, Güneşin oğlu Ayet’in eşi) Laz olarak adlandırılmışsa, bu herkes için ilginç değil mi? Bu tanımlar bizi çok çok gerilere götürmez mi? Götürür. Anunakilerin Dilmun/ Tilmun adını verdikleri Cennet eğer Büyük ve Küçük Kafkas Dağları arasındaki geniş vadiye binlerce yıldır isim olduysa, bunun bir anlamı yok mu? Bunlar şaşırtıcı değil, saklanan bilgiler.

 

 

Roma ve Pers( Sasani) impartorlukları arasında jeopolik çatışma alanlarından biri: Kafkasya (Fotoğraf: omniatlas.com/ wikipedia)

 

Ali İhsan Aksamaz: Önceden de dediğim gibi, Facebook sayfanızdan görüp okuyorum. Yayınlanmış makalelerinizle bizlere Laz Tarihine ilişkin ilginç ve şaşırtıcı bilgiler veriyorsunuz. Şimdiye kadar hiç duyulmamış, şimdiye kadar hiç yazılmamış bilgileri bize veriyorsunuz. Tezlerinizi dikkatle okuyorum. Yalnızca Lazların tarihine ilişkin değil, bütün eski dünya tarihine ilişkin de yeni bilgiler veriyorsunuz. Yeni bir Tarih tezi yaratmaya çalışıyorsunuz; öyle gözüküyor. Bu ilginç ve şaşırtıcı tarih tezlerinize ilişkin bize neler söylemek istiyorsunuz?

Yılmaz Erdoğan: Bir daha yineleyeyim; akıl ve mantık çizgisinde kimseye karşı değilim. Salt haksızlıklardan hoşlanmam. Şimdi bizim Lazlar; Mitra Dininin eski dönemlerde kendileri için ne kadar önemli olduğunu bilmesin diyemem. O Mitra Dininin tüm Avrupa’yı nasıl etkilediğini yok sayamam. Çünkü Lazların Avrupa’da çok önemli olmaları önce Mitra,  ondan önce de Tanrıça Laz Ana Kybele -Didinana- Lato- Cybel- Kuvava- Kubaba- Lad- Lat- Ellad- İllad: Laz adlarıyla bilinen kendilerine Laz adını veren Tanrıçalarına borçludur. Burada tez öne sürmüyorum. Bilgi paylaşıyor ve belgeliyorum. Gerisi Laz ve Türklerden bu bilgileri gasp eden bilim insanlarının işi.

Ali İhsan Aksamaz: Lazlar, Megreller, Gürcüler, Abhazlar, Svanlar gibi bugünkü az nüfuslu halkların tarihleri büyük ölçüde imparatorlukların tarihleri içinde saklıdır. Bugünkü az nüfuslu halkların tarihleri çoğunlukla Roma- Bizans, Sasani, Türk- Osmanlı ve Rus imparatorluklarının tarihleri içinde saklıdır. Bu eski tarihten söz ediyorum tabii. Önceden Kolkheti krallığı, Lazika krallığı vardı; Abhaz krallığı vardı; Gürcü krallıkları vardı. Fakat o krallıklar, o dönemin imparatorluklarının vasal krallıklarıydı. Kolkheti krallığının içinde Lazlar/ Megreller, Abhazlar, Svanlar ve diğerleri de yaşıyordu. Ben böyle biliyorum. Lazika Krallığı içinde Lazlar/ Megreller, Abhazlar, Svanlar, “Gürcüler” de yaşıyordu. Ben böyle biliyorum. Abhaz Krallığı içinde Lazlar/ Megreller de, Abhazlar da, Svanlar da, “Gürcüler” de yaşıyordu. Ben böyle biliyorum. Ne 1000- 1500 sene önceki o vasal krallıkların ekonomik- siyasî- egemenlik anlayışlarıyla bugünkü etnik durumu, ne de bugünün etnik anlayışla 1000- 1500 sene önceki o vasal krallıkların ekonomik- siyasî- egemenlik anlayışlarını anlayabiliriz. Bütün bunları doğru olarak bilmemiz ve tarihi de öyle anlamamız gerekiyor. Tarih önemlidir ancak tarih yalnızca tarihtir. Sonra bin sene önce kim kimdi, kim neredeydi, bunu ancak Tanrı bilebilir. Bin sene önceki, iki bin sene, ne bileyim on bin sene önceki tarih size neden lâzım? Yılmaz Erdoğan: Bu konularda çok fazla konuşarak incitici bir imaj bırakmak istemem. Benim ve Lazların,  Gürcülerle uzaktan yakından ilgileri yoktur, dilleriyle de. Müşterek yaşam alanı olmuştur, kelime alışverişi yapılmıştır. Lâkin Gürcüler Kolkhis Kafkasya’sına Lazlardan binlerce sene sonra gelmişlerdir. İberya adı onların değildir, örneğin. Onlar, Lazlar tarafından Hazar’ın Güney-doğusundan toplanarak, Lazlarca terk edilen İberya’ya yerleştirilmiştir. Ahamenid Devletinin yıkılışı sonrasında hem de. Bu şekliyle nasıl biz onların soyu veya boyu oluruz? Bu büyük bir yalan! Karşı durmayayım mı? Fanatik bir ırkçı veya şucu- bucu değilim. Basit ama Evrensel görevi olduğuna inanan bir fâniyim. Bu görevimi yaparken de hiç engel tanımam. Ben bu kitabı 30 yıl önce de yayınlayabilirdim. Ama şan ve şöhret peşinde değildim ki yayımlayayım. Lazların nüfusu olayına sıra gelince; öyle azımsanacak bir azınlık hiç değiliz. Altay Dağları’ndan Adriyatik’e kadar uzanan Pontika Bozkırları, Osmanlı’nın Balkan Lazistan’ı, Karadeniz’in bütün kıyıları asimile olmuşsa, da Lazona’dır. Bugün Laz Devleti yok diye, Svan-Megrel- Laz aynılığının oluşturduğu, Tzani, Çan, Çanetti, Canca, Canik, Alazya (Kıbrıs) yerleşmeleri ve Laz Amazonların kurduğu kentler, Kent Devletler tarihin içinde. İkinci kitabım bunları uzun uzun belgeleriyle gözler önüne serecek.

Ali İhsan Aksamaz: Makalelerinizde “Kolkhis/ Kolhis” diyorsunuz? “Kolkhis/ Kolhis” yerine “Kolkheti/ Kolheti” veya “Kolkhida”/ “Kolhida” niçin demiyorsunuz? “Kolkhis/ Kolhis” diyorsunuz ancak o ülkede yaşayan “Kolkhlardan/ Kolhlardan” bahsetmiyorsunuz. Niçin? Kolkhların bugünkü mirasçıları kimlerdir? Kolkh dili bugün hangi dillerin içinde yaşıyor?

Yılmaz Erdoğan: Kolkhis diyorum; doğru. Kolhetti-Egrisi- Kolhida’nın bütünü Kolh’ların Lazonasıdır. Kolhların, Lazların Atası olduğu o yanlı tarihçilerin nasılsa kabul ettiği bir gerçektir. M.Ö 1300’lerde kurulan Laz Devletidir Kolkhis. Daha Gürcüler, Lazların adını verdiği İberya’da yokken hem de… Kolhlardan çok söz ediyorum. Kaçırmış olabilirsiniz. Kolhların mirasçıları sadece Lazlardır.

 

 

Roma ve Pers( Sasani) impartorlukları arasındaki sınır  (Fotoğraf: Wikipedia)

 

Ali İhsan Aksamaz: Siz Lazcayı çok iyi biliyorsunuz. Lazcayı aktif olarak da kullanıyorsunuz. Lazcayı çok iyi bilen, Lazca güzelce makale, masal ve şiirler yazabilen bir insansınız. Lazca makale, masal ve şiirlerinizi beğeniyorum. Fakat bazı Lazca makale ve şiirlerinizin konusunu beğenmiyorum. Dediğim gibi, Lazca oldukları için yine de beğeniyorum. Çünkü bilmediğim eski Lazca kelimeleri sizin makale, masal ve şiirlerinizden de öğreniyorum. Lazca çalışmalarınızdan bahseder misiniz? Lazca çalışma arşivinizden bahseder misiniz?

Yılmaz Erdoğan: Ben sadece Lazca şiir yazmıyorum ki! Karadeniz şivesiyle ve özellikle Türkçe şiirler de yazıyorum. Lazca şiir yazmamın asıl nedeni; kayıp kelimeleri kullanmak ve birkaç fanatik Gürcü propagandasının çok istediği, her kelimenin sonuna “i”  ekleyerek Lazca konuşulup yazılmayacağını da kanıtlamak istiyorum. Lazca çalışmamın temelinde çağdaş bir yazın diline sahip olunması amaçlıdır. Hazırcı değilim. Değiştirilmesi gereken her ne varsa,  değiştirilmesinden yanayım ve savunucusuyum. Günümüzde Atalarının izlerini Karadeniz dağlarında bulan Germanylerin fonetik tarzına uygun yeni bir Laz Fonetiği oluşturacağım. Hazırladığım cümleler içinde Lazca kelimeler kullanarak uygulamalı Lazca haline getirdiğim Türkçe- Lazca sözlüğün yayımını şimdilik durdurdum. Sanıyorum Laz grameriyle birlikte kalıcı bir hale getirmek için basımını yapacağım. Her konuda taviz veren bir kişiliğim var. Lâkin Lazlık benim malım değil. Başkasının da malı değil. Laz olgusuna en iyi şekilde nasıl hizmet vereceğimin planını yapıyorum. Bir yıl filan sonra; “Nuh’un Ayak İzlerine Yolculuk” adıyla belki de bu konuların filmini de yapacağız.

Devam edecek…

https://sonhaber.ch/yilmaz-erdogan-ile-soylesi-1-bolum/

                                                                     [ 2. BÖLÜM] 

 

 

“ben bir idealistim!”

 

 

 

[Ön açıklama: Türkçe söyleşiden kısa zaman sonra, yazar Yılmaz Erdoğan’a Lazca sorular da gönderdim. Yazar Yılmaz Erdoğan, “Ben hiç duyulmamış Lazca kelimeler kullanmadan yapamam; öyle alışığım. Duyulmamış Lazca kelimeler kullandığımda da, öyle herkes anlayamaz. Kimse anlayamadığında da polemik çıkar. Polemik çıkınca da benim tansiyonum çıkar; ben de bunu istemiyorum. Onun için de sana Lazca cevap vermeyeceğim,” dedi. / [Goʒ̆otkvala: Turkuli int̆erviuşen mk̆ule oraşk̆ule, mç̆aru Yilmaz Erdoğani k̆ala muşi tarixuri tezepeşen, Lazuri Nenaşen, İskender ʒ̆itaşişen, Lazuri albonepeşen, Turkiyeşi Lazi gamantanerepeşi k̆ult̆uruli faaliyetepeşen do muşi ağani derneğişi dodguşi noçalişeşen Lazuri int̆erviu oxvenuti mint̆u. Mk̆ule oraşk̆ule mç̆aru Yilmaz Erdoğanis Lazuri k̆itxalapeti mevuncğoni.  “Ma çkar uşegnapu Lazuri zit̆ape va vixmaraşi, va maxvenen; eşos gegaperi vore. Uşegnapu Lazuri zit̆ape vixmaraşiti, eşo iristi va oxvaʒ̆onen. Mitis va oxvaʒ̆onaşiti p̆olemik̆a yeçkindun. P̆olemik̆a yeçkindaşiti t̆ansiyoni komomanžinen; mati aya va minon. Emuşeniti  nena va gegiktirare,”-ya miʒ̆u mç̆aru Yilmaz Erdoğanik. Ali İhsan Aksamazi]

 İskender Tzitaşi (1904, Fındıklı- 1938, Tiflis); zamanın Merkezî Sovyet Hükümeti’nin siyasî kararı ve Abhazya  Yerel Sovyet Hükümeti’nin desteğiyle Latin alfabesi temelli alfabeyle Sohum’da yayınlanan ilk Lazca gazete (1929) ile Lazca ders kitapları (1932- 1937).  Bu ders kitapları, Sovyet vatandaşı ebeveynlerin çocuklarına Lazca öğretmek için değil, anadilleri Lazcayla eğitim vermek için hazırlandı. (Fotoğraflar: Google)

 

 

Ali İhsan Aksamaz: Önce kısaca İskender Tzitaşi hakkında bilgi vermek istiyorum. 1904 yılında Fındıklı’da doğdu. 1929’da Latin harfleriyle Laz alfabesini hazırladı. 7 Kasım 1929 tarihinde Sohum’da ilk Lazca gazeteyi yayınladı: “Kızıl Yıldız”. Abhazya’da Lazların yaşadığı bazı köylerde ve Acaristan’ın Sarpi köyünde Laz okulları açtı. Moleni Sarpi köyünde ve Новый Афон/ Yeni Afon’da Lazca tiyatrolar kurdu. O okullar için Lazca ders kitapları hazırladı. Abhazya/ Oçamçire’de Скурча/ Skurça Limanı vadisinde ve Бзыбь/ Bzıb vadisinde fakir Laz köylüleri için kolhozlar kurdu. Sovyet vatandaşı Lazların kültürel, ekonomik ve siyasî hakları konusunda canla başla çareler aradı. Lazcayı bir standart bir kent dili haline getirmek için çalıştı. Tabii bütün bunları merkezî Sovyet yönetiminin o zamanki doğru politikaları, yine o zamanki Abhazya yerel hükümetinin desteğiyle, diğer önder arkadaşlarıyla birlikte yaptı. 1936- 1938 yılları arasındaki “Büyük Terör” zamanında tasfiye edildi. Diğer önder arkadaşlarıyla birlikte Tiflis’te idam edildi ve yeri şimdi de bilinmeyen bir toplu mezara gömüldü. Bolşeviklerin önceki ve sonraki yaptıklarını beğeniriz veya beğenmeyiz. Ancak bütün bunlar tarih ve bilmemiz gerekir. İskender Tzitaşi, bizlere önemli bir kültürel miras bıraktı, yazılı kültürel materyaller bıraktı. Siz, İskender Tzitaşi’yi eleştiriyorsunuz. Siz, “İskender Tzitaşi, Lazları Gürcüleştirmek istiyordu,” diyorsunuz. Oysa bazı “Gürcü” aydınları da, “İskender Tzitaşi, Kremlin’in adamıydı. Lazları Gürcülerden ayırmak ve Ruslaştırmak istiyordu,” diyorlar. İskender Tzitaşi’nin Lazcaya ilişkin çalışmaları hakkında şimdi ne düşünüyorsunuz?

 

Yılmaz Erdoğan: İskender Tzitaşi dâhil tüm Laz konularından bilgi sahibiyim. Eleştirdim; evet. Çünkü Laz diline “-şi” ve “-i” eklerini ulamak onun işi. Rus Dilbilgisi kurallarına veya Halkların Kardeşliği ilkesinin çalışmaması gereken kuramına göre, Lazcayı hiç kimse berbat edemez. Bu ulusların diliyle Lazca kelime türetmek de ayıp. Bugün Kürtçe’de Laz Dilinden geçme 300’ e yakın kelime var. Bizim kullanamadığımız “çur”  kelimesini, en basitinden onlar “çukur” olarak rahatlıkla kullanabiliyor. Geldiğimiz çağda Lazcayı Tzitaşi’nin prangaları altında tutmak olanaksız. Kendi değerini bulacak bir dildir Lazca. Bir kökten bu kadar çok kelime üretilen ikinci bir dil yok ki dünyada!

Gürcistan’da akademik amaçla Gürcü alfabesiyle yayınlanan “Lazca Metinler” adlı kitaplar: Tea Kalandia (Tiflis, 2008), İrine Asatiani (Tiflis, 2012), Nodar Kakabadze (Tiflis, 2018), Tsiala Narakidze (Batum, 2015) (Fotoğraflar: Google)

 

Ali İhsan Aksamaz: 1993’den beri kullandığımız Latin kökenli Laz alfabesine karşı çıkıyorsunuz. 1993’den bu yana, bu alfabe ile yüzü aşkın Lazca kitap, binlerce makale yazıldı ve yayınlandı. Siz, bu alfabeye de karşı çıkıyorsunuz çünkü kendinize özel Latin kökenli bir  alfabe kullanıyorsunuz. Buna niçin ihtiyaç duyuyorsunuz? Bu konuda bir tezinizin olduğu anlaşılıyor, öyle mi? İskender Tzitaşi, Fahri Lazoğlu ve Wolfgang Feurstein Laz alfabelerini yetersiz mi buluyorsunuz? Bu alandaki teziniz nedir?

 

 

(Sovyetler Birliği; 1929- 1930’lar) anadilinde Lazca eğitim amaçlı İskender Tzitaşi alfabeleri ile (Batı Almanya; 1984) akademik amaçlı Fahri Lazoğlu/ Wolfgang Feurstein alfabesi

 

 

Yılmaz Erdoğan: Neden o dilde yazıldı demiyorum ki! Yazmayın artık! Lazca bu değil diyor ve bine yakın Lazca şiirle bunu örnekliyorum. Elbette onlar da Laz diline, tarihine katkıda bulundular. Lâkin ben bir idealistim. Ya doğrusu ya hiç çizgisinde hem de. O alfabeleri yetersiz bulduğumdan değil, tek başına bazı harf diye oluşturulan şekillerin aslını vermediğini söylüyorum. Lazca bilme yen biri; “çiçila” (yılan) kelimesini “3” ile başlatırsan; “çiiyçila” söylemini ağzından çıkaramaz ki. Hele Laz değilse, hiç çıkaramaz. Yeni fonetik şekiller tüm bunları önleyecektir inancındayım. Ayrıcalık olsun diye “x” gibi harfleri de özellikle kullanmıyorum. Çünkü Lazca bir kelime cümle içinde kullanılışına, yüklendiği göreve göre anlam kazanır.

 

Ali İhsan Aksamaz: Sovyetler Birliği döneminde ve sonrasında Gürcistan’da Gürcü harfleriyle derlenmiş, yazılmış ve yayınlanmış binlerce sayfa Lazca masal, anlatı ve şiir var. Bütün bunlar çok önemli. Siz bu konuda ne düşünüyorsunuz? Gürcü alfabesini biliyor musunuz? Bilmiyorsanız, öğrenecek misiniz?

 

Yılmaz Erdoğan: Laz her dilde yazar. Laz belki batan Atlantis’e saygısından, belki de Bilge Tanrı Enki (Lazuta)’nın isteği gereği, kendi alfabesini oluşturmamış olabilir. Fransızca yazdığı için Laz Fransız olmuyor elbette. Gürcüce alfabeyi o devlet sınırları içinde kullanmaları çok doğal. Burada da Latin alfabesiyle Türkçeyi kullanıyoruz. Verilen eserler Gürcü alfabe ile yazıldığı için değer ifade etmez. Değeri varsa, kantarda ağırlık oluşturur!

 

Ali İhsan Aksamaz: Özelikle İstanbul ve Ankara ile başka bazı şehirlerde benim bilebildiğim birçok yöresel kültürel dernek ve vakıf var. Kültürü ve Lazcayı yaşatmak için canla başla çalıştıklarını biliyorum. Öyle veya böyle faydalı kültürel faaliyetler yapıyorlar. “Facebook” sayfanızdan anlayabildiğim kadarıyla, yeni bir dernek kurmak için çareler arıyorsunuz. Niçin yeni bir dernek kurmaya ihtiyaç duyuyorsunuz?

 

Yılmaz Erdoğan: Yeni bir dernek kurmak filan istemiyorum ki! Sadece “Laz Sempozyumu” veya “Laz Konferansı” toplayıp her konuyu enine boyuna tartışmaktan yanayım. Bugün dışarıdan en az etkilenmiş; Fındıklı- Arhavi Lazcası Sideri- Pilarget ağzı ortak Lazca olmak durumundayken bunu yapmamak doğru değil. Türkiye’de Karadeniz, Doğu veya Ege şivesi anadili olabilir mi?  Olamaz! İşte bunun için ortak bir Lazcamız olsun istiyorum.

 

Ali İhsan Aksamaz: Gürcistan’da Meleni Sarpi’de bir “Laz Etnografya Müzesi”, Arhavi’de, Dikyamaç/ Kamparna’da bir “Yaşam Tarzı Müzesi” var. Bu müzeleri gördünüz mü? İzlenimlerinizi söyler misiniz?

 

Yılmaz Erdoğan: Hayır, görmedim. Araştırmalarım başka yönde olduğu için yüzeysel konulara Lazona’dayken zaman ayıramıyorum.

 

Ali İhsan Aksamaz: UNESCO’nun “21 Şubat Anadili Günü” bana komik geliyor. 21 Şubat, hem bazı siyasetçiler hem de anadillerini yaşatmak için çalışıyormuş gibi yapan kimi aydınlar için bir “günah çıkarma günü”; ben böyle görüyorum. Bu yılki “anadili günü”nde milletvekili Tahsin Ocaklı, Mecliste annesi için birkaç cümle konuşmak istedi; izin verilmedi. Bu konuya ilişkin ne söylemek istersiniz? Önce şunları da söyleyeyim: Daha önceki “anadili günleri”nde milletvekili Mehmet Bekaroğlu Meclis’te Lazca mesajlar vermişti. Biliyorsunuz; Tahsin Ocaklı’nın çok güzel Lazca şarkıları var. Mehmet Bekaroğlu da Laz Enstitüsü’nün kurucu başkanı.

Yılmaz Erdoğan: İzledim. Burada siyaseten yapılan kargalıkları söz konusu etmek istemem. Konuşmaya kalkmak da yanlış, susturmak da yanlış.

Ali İhsan Aksamaz: Şimdi siz de isterseniz artık söyleşimizi sonlandıralım. Artık başka sorum yok. Ancak yine de sizin söylemek istedikleriniz veya mesajlarınız varsa, buradan duyuralım. Teşekkür ederim!

Yılmaz Erdoğan: Ben, her gün sanal âlemde, ama her gün internet ortamında hiç durmadan konuşup yazıyorum. Son sözüm şöyle olabilir: Hak dilenmiyorum. Hiç kimsenin beni desteklemesini de beklemiyorum. Ben Atatürk mirasçısıyım ve her işimi tek tabanca görürüm ki sen çok uzun yıllardan bu yana dostum olduğun için bunu en iyi bilenlerdensin.

Bitti…

 

 

Milletvekili Tahsin Ocaklı’nın, annesine hitaben Meclis’te Lazca birkaç cümle söylemesine izin verilmedi      (21 II 2024)

 

 

(Önerilen okumalar: Ali İhsan Aksamaz, "Kapsamlı Lazca- Gürcüce Sözlük Yayınlandı", sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr/ gurcuhaber.com, 20. XI. 2021; Ali İhsan Aksamaz, "Yeni Lazca Bir Sözlük", sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 25. I. 2025; Avni Ertaş: “Tarım, eğitim ve dış politika değişmez devlet politikaları olmalı!”, sonhaber.ch, 19. VII. 2024; Bayram Ali Özşahin: “Kapitalizm her şeyi aşındırıyor, öğütüyor, eritiyor, kaybediyor!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 14. VIII. 2019; Besim Özel: “Köyümüzde Lazca türküler söylenirdi”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 11. IV. 2022; Cemil Telci: “Çay Üreticileri de Özel Şirketlerin İnsafına Kaldı!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 19. VI. 2021; Cihangir Bilgin: “Anadolu’da yaşamış ozan ve âşıkların divanını okudum!”, sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr, 11. XII. 2021; Cihangir Bilgin: “Kendi kültürümüze ve anadilimize dair tek kalem oynatmamak çok zoruma gitmişti!”, sonhaber.ch sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr, 12. XII. 2021; Cihangir Bilgin: “Batum, Tiflis, Rustavi’de arşiv çalışmaları yaptım!”, sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr, 14. XII. 2021; Cihangir Bilgin: “Lazca mücadelemize devam edeceğiz!”, sonhaber.ch / gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr, 16. XII. 2021; Demir Akın “Ne Kadar Çok Dil, O Kadar Çok Zenginlik!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 30. XI. 2018; Ergün Konakçı: “Vatandaşların Eğitim ve Kültür İhtiyaçları İçin Çeşitli Faaliyetlerde Bulunmak Siyasî Bir Eylem Değildir!”, circassiancenter.com.tr, 24. VIII. 2019; Erol Kant “Antik çağlardan günümüze gelen bu kadim dili yaşatmamız gerekiyor!”, sonhaber.ch, circassiancenter.com.tr, gurcuhaber.com, 31. VIII. 2022; Fatma Başural: “Anadilimizi, Kültürümüzü, Geleneklerimizi Bilelim!”, circassiancenter.com.tr, 1. XII. 2018; Givi G. Karçava: “Bir dilde başka dillerden ne kadar çok ödünç kelime varsa, o dilin o kadar eski,  zengin ve bir kültür dili olduğunu anlayabiliriz!”, sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr/ hyetert.org,  6. V. 2021; Gülcan Yüksel Asılyazıcı: “Dört Elle Lazca İçin Savaşan Biri Olup Çıktım!”, sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr, 29. III. 2021; Gülhan Alkan: “Batum Muhaciri olarak gelmişiz!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 25. III. 2024; Hasan Uzunhasanoğlu: “Lazca, Bir Dialekt (Ağız, Şive) Değil, Bir Dildir!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 21. VIII. 2019; İnci Derya Turna, “Anadilimiz ve Köklü Güzel Kültürümüz Yok Olmasın!”; circassiancenter.com.tr, 11. IX. 2019;  İnci Derya Turna: “Hoca olan dedem, babama; ‘müziğinle insanları eğlendirip Sevap  kazan’ demiş!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 06. XI. 2024; Kemal Özbıyık:  “Olgun  insanlar bir araya gelmezsek, dilimiz de ölecek!”, sonhaber.ch/circassaiancenter.com.tr, 30. XI. 2018; Kemal Özbıyık: “Tam kırk yıl oldu; bırakmadım”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 30. XI. 2018;  Kemal Özbıyık: “Paylaşamadığımız ne var?!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 30. XI. 2018;  Maksut Kesici: “Lazca Eğitim Görebilseydim, Türkçeyi Güzelce Öğrenebilseydim, Böyle Zor Bir Hayatım Olmayacaktı!”, circassiancenter.com.tr/ sonhaber.ch, 25. XI. 2018; Mecit Çakırusta ile Haber& Söyleşi, Yeni Kafkasya Gazetesi, Sayı 9, 2003/ circassiancenter.com.tr; Mircan Kaya: “Çocuklara Ninnilerimizi Duyurmak İstiyorum!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 11. V. 2020; M. Recai Özgün ile Haber& Söyleşi,  Yeni Kafkasya Gazetesi, Sayı 8, Nisan 2003/ circassiancenter.com.tr; M. Yılmaz Avcı ile Haber& Söyleşi, Yeni Kafkasya Gazetesi, Sayı 6, Ekim 2002/ circassiancenter.com.tr; Muhammed Paşaşi: “Çocuk, dili anneden öğrenecek!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr,  02. II. 2025; Murat Karadeniz: “Gazete Noğa’yı Tamamen Lazca Yayınladık!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 18. II. 2022; Musa Karaalioğlu: “Ağlamayana Süt Vermezler!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 29. IV. 2020; Nibirulu Yılmaz Erdoğan, "Lazlar; Işığından Sayılır Güneşin 1. Kitap", Sarmal Kitabevi, İstanbul, 2025; Nibirulu Yılmaz Erdoğan, "Laz Kozmolojisi/ Nuh'un Ayak İzlerinde 432 Bin Yıllık Gizemli Genetik Kale", Sarmal Kitabevi, İstanbul, 2026; Orhan Bayramin ile Haber& Söyleşi, Yeni Kafkasya Gazetesi, Sayı 5, Mayıs 2002/ circassiancenter.com.tr; Orhan Bayramin: “Laz Edebiyatı 1996’dan Fersah Fersah İleride!”, sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr/ simavakfi.org, 15. III. 2021; Osman Şafak Büyüklü: “Lazlar, çalışmalarını kolektif ortam içinde yapmalı!”, circassiancenter.com.tr/ sonhaber.ch, 21. VIII. 2019; Ozan Sarı: "Eğer bu  çalışmaları biz yapmazsak bizim yerimize  başkaları yapar ve kendilerine göre anlamlandırıp yorumlarlar!", sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 04. XII. 2024; Önder Acar: “Oçamçire’deki Laz Okulu’nda da Öğrenim Görmüş Anneannem!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr/ gurcuhaber.com, 11. X. 2019; Özlem Şendeniz: “Yerelin gündelik yaşam bilgisine kıymet veriyorum!”, sonhaber.ch, circassiancenter.com.tr; gurcuhaber.com, 10. II. 2020; Rıdvan Özkurt Anç̆aşi: “Çoğunlukla Aşk, Doğa, İnsana İlişkin Şiirler Yazıyorum!”, sonhaber.ch, circassiancenter.com.tr, 04. II. 2022; “Radio Kolha’nın Redaktörü Mişa Numanişi, Tbilisi’de Ali İhsan Aksamaz İle Bir Söyleşi Yaptı”, Çveneburi Kültürel Dergi, Sayı 58- 59, Total Müşavirlik ve Mümessillik Ltd. Şti., İstanbul, 2006; Ruhan Odabaş, “Yitmek Üzere Olan Dilimizi Yaşatabilme Çabasındayım!”, sonhaber.ch, circassiancenter.com.tr, 3. VII. 2021; Sabri Aslışen: “Yüksek yerleşim yerlerinde saha çalışması yapmak da istiyorum!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 22. VII. 2023; Sami Fitoz: “Çocuklarımızın anadilimizi öğrenmesini istiyorum!”, circassiancenter.com.tr/ sonhaber.ch, 7. X. 2019; Selma Koçiva: “Son Aktif Yıllarımı Laz Edebiyatına Vermek İstiyorum!”, sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr/ turklaz.com/ avrupaforum4.org, 24. II. 2021; Semih Akgün, (Ali İhsan Aksamaz ile Söyleşi): “Anadilleriyle ilgili insanların söyledikleri hamaset dolu lâflarının içini bir proje etrafında doldurmak üzere bir araya gelmeleri ve neyi nasıl yapacakları konusunda işbaşı yapmaları gereklidir.”, cherkessia.net, 28. VII. 2011; Semih Akgün, (Ali İhsan Aksamaz ile Söyleşi): “Ana dillerin “ağız, şive, lehçe ve diyalekt” farklılıklarını öne sürenler, bu anadilleri küçümsemek için bunu yapıyorlar”, cherkessia.net, 19. VI. 2012; Yaşar Tandilava: “Müze tarihtir!", sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr/ gurcuhaber.com,  21. I. 2021; Yılmaz Erdoğan: “Bizimkiler Sohum’a Yerleşmiş!”, circassiancenter.com.tr, 22. XI. 2018; Yılmaz Erdoğan: “Ogni Kültür Dergisi” ikinci çocuğum olarak kucağımdaydı!” , sonhaber.ch/circassiancenter.com.tr, 7. VI. 2022; Yılmaz Erdoğan: "Sözlük Lazca-Türkçe olmayacak. Türkçe- Lazca olacak!", aliihsanaksamaz.blogspot.com, 27. I. 2025; “Laz Vakfı Girişim Komitesi’nden Yüksel Yılmaz ile Görüşme”, Ogni Kültür Dergisi, Sayı 1, İstanbul, 1993)

 

 

 aksamaz@gmail.com

 

 https://www.circassiancenter.com/tr/boyle-bir-kitabi-hazirlamak-kolay-degil/

 

https://sonhaber.ch/yilmaz-erdogan-ile-soylesi-1-bolum/

https://sonhaber.ch/yilmaz-erdogan-ile-soylesi-2-bolum/

 

 

 

 

 

 

 

Kafkasya’dan Anadolu’ya Lazlar

 

https://aliihsanaksamaz.blogspot.com/2024/11/turkiyede-bir-kafkasya-dili-lazca.html

https://aliihsanaksamaz.blogspot.com/2024/03/kafkasyadan-anadoluya-lazlar-arsiv.html

https://aliihsanaksamaz.blogspot.com/2023/12/abhazyada-yaynlanan-lazca-ders-kitaplar.html

Kafkasya’dan Anadolu’ya Lazlar 

 

 

 

 

…

Onlar Suda ve rüzgârda ilk deniz

Yolculuğundan beri vardılar.

Tekneleri kestane ağacındandı.

Üç tondan on tona kadardılar

Ve Latin yelkenlerin altında

Fındık ve tütün getirip

Şeker ve zeytinyağı

Götürürlerdi.

…

Nazım Hikmet

(1920 Yılı ve Hikayei Arheveli İsmail)

 

 

Lazlardan, “Laz” adıyla bir etnik topluluk olarak ilk kez bahseden 1. yüzyıl tarihçisi Plinius olmuştur. 2.yüzyıl tarihçisi Arrianus zamanında, Lazlar Sohum’dan başlamak üzere Trabzon’a kadar olan bölgede yaşamaktaydı. Roma/ Bizanslıların “Laz” dedikleri insanlara, Gürcüler ve Abhaz- Abazalar “Megrel”; Roma/ Bizanslıların “Lazika” dedikleri devletlerine de Gürcüler ve Abhaz- Abazalar “Egrisi” der.

 

Roma ve Pers( Sasani) impartorlukları arasında jeopolik çatışma alanlarından biri: Kafkasya (Fotoğraf: Wikipedia)

 

 

Kolheti/  Lazika/ Egrisi

Lazların en eski tarihleri, Kolheti yönetim ve kültür alanıyla yakından ilişkilidir. Kolheti adından ilk kez, M.Ö. 8. yüzyıla ait Urartu Yazıtları’nda bahsedilmiştir. Kolheti yönetim alanı, yaklaşık olarak günümüz Gagra sınırından başlamak üzere Çoruh yatağına kadar olan bölgeyi kapsamaktaydı. Kolheti Kültür alanının sınırları ise, güneyde Karadeniz’i izleyerek Trabzon’a kadar uzanmaktaydı. Kolheti’nin etkinliği’nin etkinliği kuzeyde Kırım’a kadar da ulaşmaktaydı.

Kolheti, Homerik Çağ Greklerinin ilgi alanıydı. Argonotlar, Karadeniz’i aşarak Altın Postu ele geçirmek için Kral Aeetes’in ülkesi Kolheti’ye ayak basmışlardı.

Milattan öncesine dayanan çeşitli yazılı kaynaklar, güney-doğu Karadeniz Bölgesi’nde yaşayan, birbirleriyle kaynaşmış ve Kolheti vadisinde yaşayanların akrabaları olan kabileleri zikreder.

M.Ö. 1. yüzyılda Kolheti ve Kartli krallıkları arasında birbirleri üzerinde egemenlik kurmayı amaçlayan sürekli savaşlar yaşandı. Bu savaşlar sonunda Roma İmparatorluğu bölgeye askerî müdahalede bulundu.

M.S. 1. yüzyıldan itibaren “Kolh” yerine “Laz” adıyla anılan Lazlar, önce Pontus Krallığına ve daha sonra da Roma İmparatorluğuna karşı bağımsızlık savaşı başlattı. 69- 79 yıllarında Lazların başında bulunan Anicetus, halkını Romalılara karşı ayaklandırdı. Romalılar, stratejik bir bölge olan Lazika’yı bırakmak istemiyordu. Ancak Lazların özgürlük mücadelesi karşısında Lazika’yı terk etmek zorunda kaldılar. Lazika giderek güçlendi ve bugün Batı Gürcistan olarak bilinen bölgede hâkim oldu.

Lazika’nın güçlenmesi, Laz akınlarının Çoruh’u aşarak güney-doğu Karadeniz Bölgesine de yönelmesi ve Lazların bu bölgeye kitlesel göçleri, Pontus Kralı 2. Polemon’u tedirgin etti. 2. Polemon, krallığını Lazlardan koruyabilmek amacıyla hükümetini Romalılara teslim etti; Roma’nın bir eyaleti haline geldi.  Bu eyalete Pontus Polemonyakos adı verildi. Trabzon’un doğusundan Çoruh yatağına kadar olan bölge Lazların yoğun olarak yaşadığı bir bölge olmasına rağmen Lazika Krallığının yönetimi dışında kaldı.

 

 

Dengeler ve Lazika Krallığı

2. yüzyıldan başlamak üzere Lazika Krallığı güçlendi ve 4. yüzyılda yönetim alanını Trabzon’a kadar genişletemediyse de etki alanı içine aldı.

395 yılında Roma İmparatorluğu ikiye ayrıldı. Doğu Roma’nın merkezi Bizans olduğu için, bu imparatorluğa Bizans İmparatorluğu denildi. Lazika Krallığının güçlenmesi ve genişlemesi de bu döneme rast gelmektedir.

Lazika Krallığı, bugün Batı Gürcistan olarak bilinen Kolheti’yi iktisad, siyasî ve askerî açılardan birleştirdi. Lazika, bir Bizans vasalı olmasına rağmen, kendisine bağlı vasalları da vardı. Abazgiya, Svaneyta ve bağlı diğer bölgelerinde yönetimde bulunanlar, Lazika kralları tarafından atanıyordu.

 

 

 

Lazlar ve Hıristiyanlık

Lazlar, Hıristiyanlığı Batılı birçok toplumdan çok daha önce kabul etmişlerdir. 6. yüzyıl Bizans tarihçisi Prokopius, Bizans kralı Justinian’ın Kudüs Çölündeki bir Laz Mabedini tamir ettirdiğini ve Lazların komşularına da Papaz gönderdiklerini yazmaktadır.

 

Çin ve Hindistan’a Bağlanan Ticaret Yolları

Lazika Krallığının yönetimi altındaki bölge, çok önemli bir geçiş noktasıydı. Çin ve Hindistan’a bağlanan ticaret yolları Lazika’nın yönetim alanından geçmekteydi. Dolayısıyla bu bölge, Bizans ve Persler için büyük bir önem taşımaktaydı. Perslerin, Lazika’yı ele geçirmek istemelerinin diğer bir nedeni de, müttefik olarak gördükleri ve Kafkas önlerinde ve Doğu Avrupa’daki kavimleri,  Lazika’yı bir üs olarak kullanarak Bizanslılara karşı savaşmaları için yönlendirmek istemeleriydi.

Bizanslıların uyguladığı baskıcı yöntemler, Lazika halkları arasında Bizans karşıtı eğilimlerin artmasına neden oldu. Bu eğilimlerin güçlenmesi, Persler için bulunmaz bir fırsattı. Ancak Lazika kralı Gubaz, gerek Bizans ve gerekse Persler arasındaki çelişkilerden yararlanıp dengeli bir politika uygulamaya çalışarak, yönetimi altındaki halkların zarar görmelerini önlemek düşüncesindeydi. Kral Gubaz’ın Bizans karşıtı ve Perslerle müttefikliğe yönelik politikası, Bizanslıları oldukça rahatsız etti ve Lazika’ya bütün güçleriyle saldırdılar. Yıllarca süren savaşlardan sonra 465’de Bizans ve Lazika aralarında anlaşarak çatışmalara son verdiler.

 

Bizans’ın Lazika’yı Bölme Süreci

Lazika krallarının, kendilerine sadakat göstermeyeceklerini ve Trabzon’un doğusundaki Laz nüfusun da, kendileri için ileriye yönelik potansiyel bir tehlike olduğunu bilen Bizanslılar, Lazika Krallığı yönetimi altındaki Abhaz- Abaza halklarını ve Svanları Lazika’dan ayırma planlarını uygulamaya koydular. Bizans’ın amacı, Lazika’nın etnik ve siyasal etkinliğini kırarak, bu krallığı süreç içerisinde yok etmekti. Bizanlılar, gerektiğinde de Abhaz- Abaza halklarını, Svanları hem Lazlara hem de birbirlerine karşı savaştırmayı düşünüyordu.

8. yüzyıla gelindiğinde, artık Lazika Krallığı yoktu. 8. yüzyılda, Lazika Krallığı’nın eski yönetim alanında, nüfusunu Abhaz- Abazalar, Svanlar, Megrel- Lazlar ve bölgeye sonradan Kartli’den göç eden Gürcülerin oluşturduğu Abhazya Krallığı tarih sahnesine  çıktı. 780’lerde Abhazya Krallığı’nın sınırları kuzey- batıda Nikopsia (Tuapse), güneyde ise Çoruh yatağına kadar uzanıyordu. Eski Lazika Krallığı’nın, Çoruh vadisinden  Trabzon’a kadar olan, Lazlarla meskun bölgesi ise Bizanslıların elinde kaldı.

 

 

Lazika kralı 2. Gubaz’ın Bizanslı suikastçiler tarafından öldürülmesini tasvir eden tablo (Ressam: Hasan Helimişi (1907- 1976); Sarpi Köyü Laz Etnografya Müzesi, Acaristan, Ö. C., Gürcistan)

 

Karadeniz Kıyılarına Gürcü Göçü

Lazika Krallığı’nın Rioni havzasının güney kesimi, 5. ve 6. yüzyıllardaki Bizans- Pers savaşları nedeniyle Megrel- Laz nüfusunun tamamına yakınını yitirmişti. Bu güzden, Arap istilacılardan etkilenen Gürcüler Kartli’den kitlesel olarak göç ederek bu bölgeye yerleştiler. Böylece günümüzde Müslümanları Laz, Hıristiyanları Megrel olarak adlandırılan Megrel- Lazlar arasında, Gürcülerden oluşan ve yine günümüzde Gurya/ Acara olarak bilinen tampon bölge oluştu.

 

Güney- doğu Karadeniz’de Tampon Laz Devleti Çalışmaları

Kral Davit’in ardılları I. Dimitri ve III. Giogi dönemlerinde aktif bir dış politika izlendi. Kraliçe Tamara döneminde, etkinlik alanı, Karadeniz’den Hazar Denizine kadar genişledi. Kraliçe Tamara, Haçlı Seferleri ve Bizans Sarayındaki çatışmalardan ustalıkla yararlandı. Kraliçe Tamara, Bizans üzerine asker sevk etti ve Çoruh’tan başlamak üzere tüm Pontus’u ele geçirdi.

Kraliçe Tamara’nın amacı, bu bölgede etnik olarak Lazlardan oluşan ve Selçuklular ile Bizanslılara karşı tampon bir Laz devleti oluşturmaktı.

Latinlerin 1204’te İstanbul’u işgal etmeleriyle, Bizans İmparatorluğu zaafa uğradı. Bu gelişmeler, Kraliçe Tamara’nın krallığının sınırlarını Trabzon’u da içine alacak şekilde genişletmesine yardımcı oldu. Trabzon Krallığının başına, Kraliçe Tamara’nın akrabası Prens Davit Kommenon geçirildi. Trabzon yöresine de Laz nüfusunun akışı hızlandırıldı. Lazların, Bizans boyunduruğundan kurtulması, Bizanslıları rahatsız etti. Lazia Thema’sı kuruldu (1204).

Trabzon Krallığı yönetimindeki Bizans sempatizanı grup ile Laz eliti arasında kıyasıya bir iktidar mücadelesi başladı.

 

Bizans’ın Sonu

Lazların Bizanslılarla olan mücadelesi, 1453’te Osmanlıların Bizans İmparatorluğuna son vermeleriyle bitti. II. Mehmet, Karadeniz’i bir Osmanlı gölü haline getirmek  istiyordu. Tahta çıkar çıkmaz, 1451’de Doğu Karadeniz kıyılarına 50 kadırga gönderdi. Batum civarı ve Sohum’da etkinlik kurarak, bu bölgelerde yaşayan Abhaz- Abazaları, Megrel- Lazları ve Gürcüleri Osmanlı yönetimi altına almaya başladı. Böylelikle Trabzon Krallığı doğusundan kuşatılmış oldu. Soçi’den başlayan, kuzey- batıya doğru Karadeniz kıyıları ise, Kırım Hanlığının kontrolü altındaydı. Trabzon’un doğu kesimlerinde bugün olduğu gibi o zaman da yaşayan Lazlar ise, Trabzon Krallığı yönetimi altında, ancak Rum yönetimiyle çatışma içindeydiler. Lazlar, bir anlamda, Trabzon Krallığını ele geçirmek isteyen Osmanlıların müttefiki durumundaydı. 1461’de Osmanlıların, Trabzon Krallığını ele geçirmeleriyle birlikte Lazlar da yavaş yavaş Osmanlı yönetimine girmeye başladı.

Lazların süreç içinde Müslümanlığı geç(iril)meleriyle de Osmanlı tebaası olmaları pekiştirildi.

 Laz halk sanatçısı Yaşar Turna (1931- 1990) , Laz folkloruna gönül vermiş yabancı konuklarıyla birlikte (Abant Gölü, Temmuz 1985/ Fotoğraf: Aziz Turna arşivi)

 

 

Osmanlı Yönetimi ve Laz Derebeyleri

1519’da Trabzon, Batum’un da dâhil edilmesiyle, ayrı bir eyalet haline getirildi. Bu bölgeyi 1640’da dolaşmış olan Evliya Çelebi’ye göre; eyaletin beş sancağı şunlardı: Canik, Trabzon, Gönye (Gonia), Aşağı Batum ve Yukarı Batum. Lazistan Sancağı’nın merkezi Gönye idi. Kazaları ise,  Atina (Pazar), Sumla, Viçe, Arhavi’ydi.

Osmanlı yönetimi, Güney- doğu Karadeniz Bölgesini yönetsel birimlere ayırdı. Koch, 15 Laz derebeyliği sayar: Atina (Pazar, iki), Bulep, Artaşin (Ardeşen), Viçe, Kapiste, Arhavi,Kisse, Hopa, Makria (Makriali), Gonia (Gönye), Batum, Maradit (Maradidi), Perlevan ve Çat derebeylikleri. Lazlar, 1580’e kadar özerk bir yapıda yaşadılar.

 

Lazların Kurtuluş Savaşına ve Cumhuriyet’e Katkıları

Lazların, küçük kayıklarla olan denizcilik faaliyetleri, Türkiye’nin Kurtuluş Savaşı sırasında oldukça ünlüdür. Büyük miktarda silah ve mühimmat Batum’dan Samsun’a Laz takalarıyla getirildi.

Lazlar, diğer Osmanlı tebaaları gibi, Cumhuriyet’in kurulmasında fedakârlıklarda bulundular, emek verdiler.

Cumhuriyet dönemiyle birlikte, yönetime hâkim olan “tek ulus”, “tek dil” anlayışı çerçevesinde Lazistan Sancağı lağvedildi. Eskiden Lazistan Sancağı içinde yer alan günümüz Pazar (Atina), Ardeşen, Fındıklı ilçeleri Rize iline; Arhavi ve Hopa, Artvin iline bağlandı. Yöredeki tarihsel yerleşim birimlerinin isimleri değiştirildi.

 

Roma ve Pers( Sasani) impartorlukları arasındaki sınır, 27 XI 602 (Fotoğraf: Wikipedia)

 

(Kaynakça: Tabagua, İlia M., “Alcuni Risultati Del Mio Lavoro Negli Archivi E Bibioteche Dell’Italia”, Bedi Kartlisa, Vol: XXXIV, Paris, 1976; Andrews, Peter Alford, (Çeviren: Mustafa Küpüşoğlu), “Türkiye’de Etnik Gruplar”, Ant/ Tüm Zamanlar Yayıncılık, İstanbul, 1992; Amıcba, Gerg, (Çeviren: Hayri Ersoy), “ Abhazlar, Lazlar”, Nart Yayıncılık, İstanbul, 1993; Çiloğlu, Fahrettin, “Gürcülerin Tarihi”, Ant Yayınları, İstanbul, 1993; Goloğlu, Mahmut, “Anadolu’nun Millî Devleti Pontos”, Ankara, 1973; Grant, Michael, “Myths of the Romans and Greeks”, Weidenfield and Nicolson, London, 1962; İslâm Ansiklopedisi, “Abazalar maddesi”, Cilt I, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1965; İslâm Ansiklopedisi, “Gürcistan Maddesi”, Cilt 4, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1964; İslâm Ansiklopesi, “Lazlar Maddesi”, Cilt 7, Maarif Basımevi, İstanbul, 1957; Lordkipanidze, Mariam, “Georgia in XI- XII Centuries, Ganatleba Publishers, Tbilisi, 1987; Lomouri Nodar, (Çeviren: Ali İhsan Aksamaz),” Egrisi/ Lazika Krallığı’nın Tarihi”, Ogni Kültür Dergisi, Sayı 5, Temmuz- Ağustos 1994, İstanbul; Vanilişi, Muhammed- Tandilava, Ali, (Çeviren: Hayri Hayrioğlu), “Lazlar’ın Tarihi”, Ant Yayınları, İstanbul, 1992; Severin, Tim, “Jason’s Voyage, In Search of Golden Fleece”, National Geographic, Vol. 168, No. 3, September 1985; Tevzadze, Ş. (Çeviren), “ Kısa Gürcü Tarihi”, Çveneburi Kafkasoloji Dergisi, Sayı 2- 3,Stockholm, 1977; Melaşvili, Ahmet Özkan, “Gürcüstan”, Kendi Yayını, Aksiseda Matbaası, İstanbul, 1968; Öztuna, Yılmaz, “Osmanlı Devleti Tarihi”, Cilt I, Faisal Finans Kurumu Yayını, İstanbul, 1986; Aksun, Ziya Nur, “Osmanlı Tarihi”, Cilt 4, Ötüken Yayınları, İstanbul, 1994; Şemseddin Sami, (Çeviren-  sadeleştiren: Fahrettin Çiloğlu), “Kamusül Alam’da Lazlar ve Lazistan”, Çveneburi Kültürel Dergi, Sayı 2- 3, Mart- Haziran 1993, İstanbul; Özgün, M. Recai, “Atmaca”, Kendi Yayını, İstanbul, 1995; Papila, Mustafa, “Lazistan”, Kendi Yayını, Hopa, 1992)

(Kaynak: Ali İhsan Aksamaz, “Kafkasya’dan Anadolu’ya Lazlar”, Alaşara Dergisi, Sayı 11, Nart Yayıncılık, İstanbul, 1996)

(Alaşara Dergisi/ Lazlara ilişkin önerilen okumalar: Ali İhsan Aksamaz, “Türkiye’de Bir Kafkasya Dili: Lazca”, Alaşara Dergisi, Sayı 7- 8/ Ekim- Kasım, Nart Yayıncılık, İstanbul, 1995; Ali İhsan Aksamaz, “Black Sea”, Alaşara Dergisi, Sayı 12, Nart Yayıncılık, İstanbul, 1997; Cemil Kantoğlu: “Ahmet Kırım’a Katılmıyorum”, Alaşara Dergisi, Sayı 5-6, Nart Yayıncılık, İstanbul, 1995; Joakim Enwall, (Çeviren: Ali İhsan Aksamaz), “Megrellerin Sesi: Kazakişi Gazeti”, Alaşara Dergisi, Sayı 9- 10, Nart Yayıncılık, İstanbul, 1995; “Lazlar” Çıktı”, Alaşara Dergisi, Sayı 12, Nart Yayıncılık, İstanbul, 1997; Nugzar Zhodzhua, (Çeviren: Ali İhsan Aksamaz), “Ben Bir Megrel’im”, Alaşara Dergisi, Sayı 5-6, Nart Yayıncılık, İstanbul, 1995; “Ogni Sustu Mu?”, Alaşara Dergisi, Sayı 3, Temmuz, Nart Yayıncılık, İstanbul, 1995; Peacok/ Robert N. Cust, (Çeviren: Ali İhsan Aksamaz), “Peacock’un Karşılaştırmalı Kafkas Dilleri Sözlüğü”(“Original vocabularies of five West Caucasian Languages”, Journal of the Royal Asiatic Society, 1887) Alaşara Dergisi, Sayı 4, Temmuz, Nart Yayıncılık, İstanbul, 1995)

aksamaz@gmail.com

 

https://www.circassiancenter.com/tr/kafkasyadan-anadoluya-lazlar/