“Çocuk, dili anneden öğrenecek!”
[Ön açıklama: Bugünkü misafirim Muhammed Paşaşi. Kısaca hayat hikâyesi ve Lazca üzerine konuştuk. Ali İhsan Aksamaz, 02. II. 2025]
Ali
İhsan Aksamaz: Lütfen, bize kendinizi tanıtın! Ne iş
yapıyorsunuz? Nerede yaşıyorsunuz?
Muhammed
Paşaşi: Ben İzmit’te doğdum. Arhavi/ Orç̌i- Suhuletli’yim. Şimdi
23 yaşımdayım. İmam- Hatip Lisesinde okudum. İzmit’te oturuyorum. Üç yıl oldu
belediyede çalışıyorum. Gassal’ım, yani ölen insanları yıkıyorum.
Ali
İhsan Aksamaz: Lazcaya büyük ilginiz var. Lazcayı
seviyorsunuz. Lazca sizin için neden önemli?
Muhammed
Paşaşi: Evet, doğru söylüyorsunuz, ben ana dilimizi, Lazcayı
çok seviyorum, hocam. Sizin kadar bilmiyorum çünkü annem Laz değil. Öyle- böyle
babaannemden öğrendim, idare ediyorum. Lazca neden benim için önemli? Çünkü ana
dilimiz. Bu dil kaybolunca biz de kayboluruz. Allah, bir Ayetinde ne diyor? “Bütün
diller benimdir!” Allahımız böyle diyor. Ben başka ne konuşayım? Öyle değil mi?!
Ali
İhsan Aksamaz: Ben çocukken, Lazca kitaplar yoktu. Lazca
sözlük yoktu. İnternet yoktu. Babama sorup öğreniyordum...
Muhammed
Paşaşi: Ben de sizin gibiydim, şimdi de öyleyim. Anne ve
babam ayrıydılar. Onun için ben yarı İzmit’teydim, öyle büyüdüm; yarı Arhavi’de babaannemin
yanında büyüdüm. Köyümü seviyorum. Köyümün insanlarını seviyorum. Ben de çok
soruyordum. “Babaanne, buna ne
diyorlar? Ona ne diyorlar?” Böyle öğreniyordum, böyle de öğreniyorum. Ben,
kültürümüz için her yıl köyümüze gidiyorum. Büyüklerime soruyorum, deftere
notlar alıyorum. Sonra Laz yazarların kitaplarını okuyorum.
Lazca da artık Devlet okullarında
seçmeli ders
Ali
İhsan Aksamaz: Lazca günden güne ölüyor. TRT, Lazca
yayın yapmıyor. Lazca artık Devlet okullarında seçmeli ders. Fakat kişinin bu dile ilgisi yok. Bunun sebebine ilişkin ne düşünüyorsunuz?
Muhammed
Paşaşi: Bu durum yine bizim kabahatimiz. Dilimize ilgimiz yoksa bu büyük bir kabahat ve günah. Bizim
yazarlarımızda birlik ve beraberlik yok. Biri “lider benim,” diyor, diğeri
“lider benim,” diyor. Böyle yapıyorlar. Onlar böyle yaptılar mı, dilimiz de
günden güne ölüyor.
Ali
İhsan Aksamaz: 1999 yılından bugüne dokuz Lazca sözlük
yayınlandı. Yine de Lazca günden güne ölüyor. Lazcayı yaşatmak için neler
yapmalı?
Muhammed Paşaşi:
Önce Laz yazarlar, dernekler, platformlar kültürel çalışmalarda el- ele
vermeli. Neyse, o eski tartışmaları bıraksınlar. Oturacaklar konuşacaklar, o
zaman bu iş olur. Öyle olunca Devlet sesimizi duyacak. Allah biliyor, ben böyle
biliyorum. Tabii, ana dili dersleri şart.
Ali
İhsan Aksamaz: Bu kültürel konulara ilişkin başka neler
söylemek istersiniz?
Muhammed
Paşaşi: Her Laz çocuğu Lazca öğrensin. Fakat ana dili önce
evde öğrenecek. Belki size acayip gelir, ancak Laz oğlan Laz kızıyla, Laz kız
Laz oğlanla evlenecek Bu da önemli. Çünkü çocuk dili anneden öğrenir. Ben böyle
biliyorum
Ali
İhsan Aksamaz: Bu röportaj için size teşekkür ederim! Her
zaman yüzünüz gülsün!
Muhammed
Paşaşi: Ben de size teşekkür ederim. Göğe yükselin! Allah
sizlere iyilik versin!
“Berek nena nanaşen digurasen!”
[Goʒ̆otkvala: Andğaneri musafiri çkimi Muhammed Paşaşi ren. Skidala muşi do Lazuri nenaşen bğarğalit. Ali İhsan Aksamazi, 02. II. 2025]
Ali İhsan Aksamazi: Ti tkvani domoçinapit, mu iqven! Oskidu şeni mu dulya ikipt? So skidut?
Muhammed
Paşaşi: Ma İzmitiz dobibadi. Arabi/ Orç̌i- Suxuleturi bore.
Haǯi (23) eçidosum ǯaneri bore. İmam- Xatipiş Lises biǩitxi. İzmitis bxer. Sum
ǯana divu, belediyez biçalişam. Gassali bore, yani ğureyis xura bubonum.
Ali İhsan Aksamazi: Lazuri nenaşa şurdoguriten xavesoba kogiğunan. Lazuri nenas qoropt. Lazuri nena tkvani şeni mot beciti ren?
Muhammed
Paşaşi: Ho, isa zop̌on, ma nananena çkunis, Lazuris dido p̌orom,
Xoca çkimi. Ama heşo tkvanisteyi vamiçkin, çunki nanaçkimi Lazi varen, Heşo- haşo
Nandidi çkimişen kodobiguyi do idare bikom. Lazuri çkimi şeni mod beciti ren?
Çunki nananena çkuni ren. Ham nena gondunuşkule çkuti gomdunes. Ğormoti çkunik
ar ayet̆is mu zop̌ons? “Mteli nenape çkimi yen!” Ğormoti çkunik haşo zop̌ons. Açkva
ma mu doptkva? Heşo vareni?!
Ali İhsan Aksamazi: Ma bere vort̆işi, Lazuri ketabepe vart̆u. Lazuri zit̆apuna vart̆u. İnt̆ernet̆i vart̆u. Baba çkimis p̆k̆itxupt̆i do eşo dovigurapt̆i.
Muhammed
Paşaşi: Mati tkvani steyi bort̆i, haǯiti heşo bore. Nana do
baba çkimi gamaǩateri t̆u. Hemuşeni gverdi İzmitis bort̆i, heşo birdi; gverdi
Arkabis nandidi çkimi ǩala birdi. Oput̆e çkimis dido p̌orom. Oput̆eşi ǩoçepesti
dido p̌orom. Mati dido p̌ǩitxupt̆i. “Nandidi, hayas mu uǯumenan, heyas mu
uǯumenan?” Haşo haşo dobiguramt̆i, heşoti dobiguram. Ma ǩult̆uri çkuni şeni
ǩata ǯanas oput̆e çkimişa mebulur. Didilepe çkimis dido p̌ǩitxum, defteris not̆epe
p̌ç̌arum. Oǩaçxe Lazi maç̌aralepeşi svarape biǩitxam.
Ali İhsan Aksamazi: Lazuri nena ndğaşen ndğaşa ğurun. TRT̆-k Lazuri va ç̆andinaps. Açkva Lazuri nenati Devletişi nʒ̆opulapes menoʒxune dersi ren. Hama didos toli va uğun am dersepeşa. Emuşi sebebi mu ren, tkvan mu izmont?
Muhammed
Paşaşi: Heya xolo çkuni ǩabaet̆i ren. Nena çkunişa xavesi va
miğunanna, haya didi ǩabaet̆i do gyunaxi ren. Çkuni Lazi maç̌aralepes artoba do
cumaloba var uğunan. Arik “umçane ma bore”- ya tkumers, majura “umçane ma
bore”-ya tkumers. Hemtepek haşo ikoman. Hemtepek haşo dovesi, nena çkuni
ndğaşen ndğaşe ğurun.
Ali İhsan Aksamazi: (1999) vit̆onçxorooşdootxoneçidovit̆osum ʒ̆anaşen andğaşa çxoro Lazuri zit̆apuna kagamaxtu. Xoloti Lazuri ndğaşen ndğaşa ğurun. Lazuri nenaşi oskedinu şeni muepe oxvenoni ren?
Muhammed Paşaşi:
İpti Lazi mç̌aralepe, derneğepe, p̌lat̆formepek ǩult̆uruli noçalişepe xes xe
meçameri van. Murenna, mcve nizape naşkvan. Doxedanoren do isinapanoren,
emindos haya dulya iven. Hemindos artoba do cumaloba iven. Haşo ivasi, Devletik
çkuni sersiti ognasen. Ma haşo miçkin, Allahis kuçkin. Moro, mektebis
nananenaşi dersepeti şart̆i ren.
Ali İhsan Aksamazi: Am k̆ult̆uruli noçalişepeşi mevzuşen çkva mutu otkvalu ginonani?
Muhammed
Paşaşi: Ǩata Lazi berek nananena diguyas. Ama nananena do
ǩult̆uri ipti oxoyis diguyasen. Beki acayibi gavan ama Lazi biç̌i Lazi bozo
ǩala içilasen, Lazi bozo Lazi biç̌i ǩala
ikomocasen. Hayati beciti ren. Çunki berek nana nanaşen digurams. Ma aşo
komiçkin.
Ali İhsan Aksamazi: Am rop̆ort̆aji şeni şukuri goğodapt. P̆anda ixelit!
Muhammed
Paşaşi: Mati si dido şukuyi goğodam. Nʒaşa extit! Ğormotik
ǩaoba mekçan!
“ბერექ
ნენა ნანაშენ
დიგურასენ!”
[გოწოთქვალა: ანდღანერი მუსაჶირი ჩქიმი მუჰამმედ ფაშაში რენ. სქიდალა მუში დო ლაზური ნენაშენ ბღარღალით. ალი იჰსან აქსამაზი, 02. II. 2025]
ალი იჰსან აქსამაზი: თი თქვანი დომოჩინაფით, მუ იყვენ! ოსქიდუ შენი მუ დულჲა იქიფთ? სო სქიდუთ?
მუჰამმედ
ფაშაში: მა იზმითიზ დობიბადი. არქაბი/ ორჭი- სუხულეთური ბორე. ჰაწი (23) ეჩიდოსუმ წანერი ბორე. იმამ- ხათიფიშ ლისეს ბიკითხი. იზმითის ბხერ. სუმ წანა დივუ, ბელედიჲეზ ბიჩალიშამ. გასსალი ბორე, ჲანი ღურეჲის ხურა ბუბონუმ.
ალი იჰსან აქსამაზი: ლაზური ნენაშა შურდოგურითენ ხავესობა ქოგიღუნან. ლაზური ნენას ყოროფთ. ლაზური ნენა თქვანი შენი მოთ ბეჯითი რენ?
მუჰამმედ
ფაშაში: ჰო, ისა ზოპონ, მა ნანანენა ჩქუნის, ლაზურის დიდო პორომ, ხოჯა ჩქიმი. ამა ჰეშო თქვანისთეჲი ვამიჩქინ, ჩუნქი ნანაჩქიმი ლაზი ვარენ, ჰეშო- ჰაშო ნანდიდი ჩქიმიშენ ქოდობიგუჲი დო იდარე ბიქომ. ლაზური ჩქიმი შენი მოდ ბეჯითი რენ? ჩუნქი ნანანენა ჩქუნი რენ. ჰამ ნენა გონდუნუშქულე ჩქუთი გომდუნეს. ღორმოთი ჩქუნიქ არ აჲეტის მუ ზოპონს? “მთელი ნენაფე ჩქიმი ჲენ!” ღორმოთი ჩქუნიქ ჰაშო ზოპონს. აჩქვა მა მუ დოფთქვა? ჰეშო ვარენი?!
ალი იჰსან აქსამაზი: მა ბერე ვორტიში, ლაზური ქეთაბეფე ვარტუ. ლაზური ზიტაფუნა ვარტუ. ინტერნეტი ვარტუ. ბაბა ჩქიმის პკითხუფტი დო ეშო დოვიგურაფტი.
მუჰამმედ
ფაშაში: მათი თქვანი სთეჲი ბორტი, ჰაწითი ჰეშო ბორე. ნანა დო ბაბა ჩქიმი გამაკათერი ტუ. ჰემუშენი გვერდი იზმითის ბორტი, ჰეშო ბირდი; გვერდი არქაბის ნანდიდი ჩქიმი კალა ბირდი. ოფუტე ჩქუმის დიდო პორომ. ოფუტეში კოჩეფესთი დიდო პორომ. მათი დიდო პკითხუფტი. “ნანდიდი,
ჰაჲას მუ უწუმენან, ჰეჲას მუ უწუმენან?” ჰაშო- ჰაშო დობიგურამტი, ჰეშოთი დობიგურამ. მა კულტური ჩქუნი შენი კათა წანას ოფუტე ჩქიმიშა მებულურ. დიდილეფე ჩქიმის დიდო პკითხუმ, დეჶთერის ნოტეფე პჭარუმ. ოკაჩხე ლაზი მაჭარალეფეში სვარაფე ბიკითხამ.
ალი იჰსან აქსამაზი: ლაზური ნენა ნდღაშენ ნდღაშა ღურუნ. თრტ-ქ ლაზური ვა ჭანდინაფს. აჩქვა ლაზური ნენათი დევლეთიში ნწოფულაფეს მენოცხუნე დერსი რენ. ჰამა დიდოს თოლი ვა უღუნ ამ დერსეფეშა. ემუში სებები მუ რენ, თქვან მუ იზმონთ?
მუჰამმედ
ფაშაში: ჰეჲა ხოლო ჩქუნი კაბაეტი რენ. ნენა ჩქუნიშა ხავესი ვა მიღუნანნა, ჰაჲა დიდი კაბაეტი დო გჲუნახი რენ. ჩქუნი ლაზი მაჭარალეფეს ართობა დო ჯუმალობა ვარ უღუნან. არიქ “უმჩანე მა ბორე”- ჲა თქუმერს, მაჟურა “უმჩანე მა ბორე”-ჲა თქუმერს. ჰემთეფექ ჰაშო იქომან. ჰემთეფექ ჰაშო დოვესი, ნენა ჩქუნი ნდღაშენ ნდღაშე ღურუნ.
ალი იჰსან აქსამაზი: (1999) ვიტონჩხოროოშდოოთხონეჩიდოვიტოსუმ წანაშენ ანდღაშა ჩხორო ლაზური ზიტაფუნა ქაგამახთუ. ხოლოთი ლაზური ნდღაშენ ნდღაშა ღურუნ. ლაზური ნენაში ოსქედინუ შენი მუეფე ოხვენონი რენ?
მუჰამმედ
ფაშაში: იფთი ლაზი მჭარალეფე, დერნეღეფე, პლატჶორმეფექ კულტურული ნოჩალიშეფე ხეს ხე მეჩამერი ვან. მურენნა, მჯვე ნიზაფე ნაშქვან. დოხედანორენ დო ისინაფანორენ, ემინდოს ჰაჲა დულჲა ივენ. ჰემინდოს ართობა დო ჯუმალობა ივენ. ჰაშო ივასი, დევლეთიქ ჩქუნი სერსითი ოგნასენ. მა ჰაშო მიჩქინ, ალლაჰის ქუჩქინ. მორო, მექთების ნანანენაში დერსეფეთი შარტი რენ.
ალი იჰსან აქსამაზი: ამ კულტურული ნოჩალიშეფეში მევზუშენ ჩქვა მუთუ ოთქვალუ გინონანი?
მუჰამმედ
ფაშაში: კათა ლაზი ბერექ ნანანენა დიგუჲას. ამა ნანანენა დო კულტური იფთი ოხოჲის დიგუჲასენ. ბექი აჯაჲიბი გავან ამა ლაზი ბიჭი ლაზი ბოზო კალა იჩილასენ, ლაზი
ბოზო ლაზი ბიჭი კალა იქომოჯასენ. ჰაჲათი ბეჯითი რენ. ჩუნქი ბერექ ნენა ნანაშენ დიგურასენ. მა აშო ქომიჩქინ.
ალი იჰსან აქსამაზი: ამ როპორტაჟი შენი შუქური გოღოდაფთ. პანდა იხელით!
მუჰამმედ
ფაშაში: მათი სი დიდო შუქუჲი გოღოდამ. ნცაშა ეხთით! ღორმოთიქ კაობა მექჩან!
(Önerilen
okumalar: Avni Ertaş: “Tarım,
eğitim ve dış politika değişmez devlet politikaları olmalı!”, sonhaber.ch, 19.
VII. 2024; Bayram Ali Özşahin: “Kapitalizm her şeyi aşındırıyor, öğütüyor,
eritiyor, kaybediyor!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 14. VIII. 2019; Besim
Özel: “Köyümüzde Lazca türküler söylenirdi”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 11. IV. 2022; Cemil
Telci: “Çay Üreticileri de Özel Şirketlerin İnsafına Kaldı!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 19. VI. 2021;
Cihangir Bilgin: “Anadolu’da yaşamış ozan ve âşıkların divanını okudum!”, sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr, 11. XII. 2021;
Cihangir Bilgin: “Kendi kültürümüze ve anadilimize dair tek kalem oynatmamak
çok zoruma gitmişti!”, sonhaber.ch sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr, 12. XII. 2021;
Cihangir Bilgin: “Batum, Tiflis, Rustavi’de arşiv çalışmaları yaptım!”,
sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr, 14. XII. 2021; Cihangir Bilgin: “Lazca
mücadelemize devam edeceğiz!”, sonhaber.ch / gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr, 16. XII. 2021; Demir
Akın “Ne Kadar Çok Dil, O Kadar Çok Zenginlik!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 30. XI. 2018; Ergün
Konakçı: “Vatandaşların Eğitim ve Kültür İhtiyaçları İçin Çeşitli Faaliyetlerde
Bulunmak Siyasî Bir Eylem Değildir!”, circassiancenter.com.tr, 24. VIII. 2019;
Erol Kant “Antik çağlardan günümüze gelen bu kadim dili yaşatmamız gerekiyor!”,
sonhaber.ch, circassiancenter.com.tr, gurcuhaber.com, 31. VIII. 2022; Fatma
Başural: “Anadilimizi, Kültürümüzü, Geleneklerimizi Bilelim!”,
circassiancenter.com.tr, 1. XII. 2018; Gülcan Yüksel Asılyazıcı: “Dört Elle
Lazca İçin Savaşan Biri Olup Çıktım!”, sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr, 29. III. 2021; Gülhan
Alkan: “Batum Muhaciri olarak gelmişiz!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr,
25. III. 2024; Hasan
Uzunhasanoğlu: “Lazca, Bir Dialekt (Ağız, Şive) Değil, Bir Dildir!”, sonhaber.ch/
circassiancenter.com.tr, 21. VIII. 2019; İnci Derya Turna, “Anadilimiz ve Köklü
Güzel Kültürümüz Yok Olmasın!”; circassiancenter.com.tr, 11. IX. 2019; İnci Derya Turna: “Hoca olan dedem, babama; ‘müziğinle
insanları eğlendirip Sevap kazan’ demiş!”,
sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 06. XI. 2024; Kemal Özbıyık: “Olgun
insanlar bir araya gelmezsek, dilimiz de ölecek!”,
sonhaber.ch/circassaiancenter.com.tr, 30. XI. 2018; Kemal Özbıyık: “Tam kırk
yıl oldu; bırakmadım”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 30. XI. 2018; Kemal Özbıyık: “Paylaşamadığımız ne var?!”,
sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 30. XI. 2018; Maksut
Kesici: “Lazca Eğitim Görebilseydim, Türkçeyi Güzelce Öğrenebilseydim, Böyle
Zor Bir Hayatım Olmayacaktı!”, circassiancenter.com.tr/ sonhaber.ch, 25. XI.
2018; Mecit Çakırusta ile Haber& Söyleşi, Yeni Kafkasya Gazetesi,
Sayı 9, 2003/ circassiancenter.com.tr; Mircan Kaya: “Çocuklara Ninnilerimizi Duyurmak İstiyorum!”, sonhaber.ch/
circassiancenter.com.tr, 11. V. 2020; M. Recai Özgün ile Haber&
Söyleşi, Yeni Kafkasya Gazetesi,
Sayı 8, Nisan 2003/ circassiancenter.com.tr; M. Yılmaz Avcı ile Haber&
Söyleşi, Yeni Kafkasya Gazetesi, Sayı 6, Ekim 2002/ circassiancenter.com.tr; Murat Karadeniz: “Gazete Noğa’yı Tamamen
Lazca Yayınladık!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 18. II. 2022;
Musa Karaalioğlu: “Ağlamayana Süt Vermezler!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 29. IV. 2020; Orhan
Bayramin ile Haber& Söyleşi, Yeni Kafkasya Gazetesi, Sayı 5, Mayıs 2002/
circassiancenter.com.tr; Orhan
Bayramin: “Laz Edebiyatı 1996’dan Fersah Fersah İleride!”, sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/
circassiancenter.com.tr/ simavakfi.org, 15. III. 2021; Osman Şafak Büyüklü:
“Lazlar, çalışmalarını kolektif ortam içinde yapmalı!”, circassiancenter.com.tr/ sonhaber.ch, 21. VIII. 2019; Ozan Sarı: "Eğer bu çalışmaları biz yapmazsak bizim yerimize başkaları yapar ve kendilerine göre
anlamlandırıp yorumlarlar!", sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 04.
XII. 2024; Önder Acar: “Oçamçire’deki Laz Okulu’nda da Öğrenim Görmüş
Anneannem!”, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr/ gurcuhaber.com, 11. X. 2019; Özlem
Şendeniz: “Yerelin gündelik yaşam bilgisine kıymet veriyorum!”, sonhaber.ch,
circassiancenter.com.tr; gurcuhaber.com, 10. II. 2020; Rıdvan Özkurt Anç̆aşi:
“Çoğunlukla Aşk, Doğa, İnsana İlişkin Şiirler Yazıyorum!”, sonhaber.ch,
circassiancenter.com.tr, 04. II. 2022; “Radio Kolha’nın Redaktörü Mişa
Numanişi, Tbilisi’de Ali İhsan Aksamaz İle Bir Söyleşi Yaptı”, Çveneburi
Kültürel Dergi, Sayı 58- 59, Total Müşavirlik ve Mümessillik Ltd. Şti.,
İstanbul, 2006; Ruhan Odabaş, “Yitmek Üzere Olan Dilimizi Yaşatabilme
Çabasındayım!”, sonhaber.ch, circassiancenter.com.tr, 3. VII. 2021; Sabri
Aslışen: “Yüksek yerleşim yerlerinde saha çalışması yapmak da istiyorum!”,
sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr, 22. VII. 2023; Sami Fitoz:
“Çocuklarımızın anadilimizi öğrenmesini istiyorum!”, circassiancenter.com.tr/
sonhaber.ch, 7. X. 2019; Selma Koçiva: “Son Aktif Yıllarımı Laz
Edebiyatına Vermek İstiyorum!”, sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr/ turklaz.com/ avrupaforum4.org, 24. II. 2021; Semih
Akgün, (Ali İhsan Aksamaz ile Söyleşi): “Anadilleriyle ilgili insanların
söyledikleri hamaset dolu lâflarının içini bir proje etrafında doldurmak üzere
bir araya gelmeleri ve neyi nasıl yapacakları konusunda işbaşı yapmaları
gereklidir.”, cherkessia.net, 28. VII. 2011; Semih Akgün, (Ali İhsan Aksamaz
ile Söyleşi): “Ana dillerin “ağız, şive, lehçe ve diyalekt” farklılıklarını öne
sürenler, bu anadilleri küçümsemek için bunu yapıyorlar”, cherkessia.net, 19.
VI. 2012; Yılmaz Erdoğan: “Bizimkiler Sohum’a Yerleşmiş!”,
circassiancenter.com.tr, 22. XI. 2018; Yılmaz Erdoğan: “Ogni Kültür Dergisi”
ikinci çocuğum olarak kucağımdaydı!” , sonhaber.ch/circassiancenter.com.tr,
7. VI. 2022; Yılmaz Erdoğan: “Böyle bir kitabı hazırlamak kolay değil!”,
circassianacenter.com.tr/ sonhaber.ch, 09. III. 2024; Yılmaz Erdoğan:
"Sözlük Lazca-Türkçe olmayacak. Türkçe- Lazca olacak!",
aliihsanaksamaz.blogspot.com, 27. I. 2025; “Laz Vakfı Girişim Komitesi’nden Yüksel
Yılmaz ile Görüşme”, Ogni Kültür Dergisi, Sayı 1, İstanbul, 1993)
https://www.circassiancenter.com/tr/muhammed-pasasi-ile-soylesi/
